ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΣΕΛΙΔΑ ΑΝΑΡΤΩΝΤΑΙ ΑΠΟΨΕΙς ΓΝΩΣΤΩΝ ΚΑΙ ΑΓΝΩΣΤΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΑ ΟΙ ΔΙΚΕΣ ΣΑΣ,ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΑ ΚΑΙ ΠΟΙΚΙΛΑ ΘΕΜΑΤΑ..ΟΛΕΣ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙς,ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΑΥΤΕΣ ΜΕ ΤΙς ΟΠΟΙΕΣ ΔΕΝ ΣΥΝΤΑΣΣΟΜΑΙ Η ΙΔΙΑ..ΑΛΛΩΣΤΕ ΕΔΩ ΑΠΟΦΕΥΓΩ-ΠΛΗΝ ΕΛΑΧΙΣΤΩΝ ΕΞΑΙΡΕΣΕΩΝ ,ΟΤΑΝ ΚΡΙΝΩ ΣΚΟΠΙΜΟ-ΝΑ ΕΚΘΕΤΩ ΤΙΣ ΔΙΚΕΣ ΜΟΥ ΘΕΣΕΙΣ...



Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2016

ΓΕΦΥΡΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΜΥΘΟ ΜΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟ[ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΚΑΙ Η ΘΥΣΙΑ]

Γεφυρώνοντας τον μύθο με τον λόγο
κι έχω αδελφό ’ς την ξενιτειά, μη λάχη και περάση».
Εδώ ο θεσμός της οικογένειας – ισχυρότατος στην παραδοσιακή κοινότητα – κατορθώνει να διασώσει το γενικό καλό μέσα από μια ιδιότυπη έκφραση του ατομικού. Ο αδελφός, για μια γυναίκα που δεν έχει αποκτήσει ακόμα παιδιά, είναι το στοιχείο της συνέχειας της γενιάς, της συγγένειας του αίματος.
Σε συνάφεια μ’ αυτά, αναφέρω παράδοση από το Ζαγόρι σύμφωνα με την οποία αν μια γυναίκα ήταν στείρα ή γεννούσε το παιδί της πεθαμένο, αφού κατέβαινε στο πιο κοντινό ποτάμι, όταν είχε νύχτα με φεγγάρι, έσπρωχνε μέσα στα νερά, από την κορυφή της καμάρας μια ή και περισσότερες αρκάδες του, όρθιες, δηλαδή, πέτρες που ασφάλιζαν το διάδρομο διάβασης και πετροβολούσε το ποτάμι.
Ερμηνεύοντας τη συνήθεια αυτή δίνουμε δύο εξηγήσεις: σύμφωνα με την πρώτη ο λαός με διάφορες εκδηλώσεις μυστικισμού, επιδίωκε την εύνοια των φυσικών δυνάμεων για να επιτύχει την ευφορία της γης αλλά και τη δική του ευγονία. Ο ποταμός είναι ο παλιός προστάτης της ανθρώπινης ευγονίας, που όμως αδικεί κάποιες φορές. Γι αυτό ακολουθεί η εκδίκηση με το πετροβόλημα.
Όμως ας είμαστε και ρεαλιστές. Γιατί, συνήθως, όλα τα έθιμα με τον ιδεολογικό τους μανδύα κρύβουν μια πρακτική σκοπιμότητα. Το έθιμο είναι παράγοντας της εύρυθμης κοινωνικής αλλά και ατομικής ή οικογενειακής ζωής. Συνοψίζει, επίσης, με απτό τρόπο την κοσμοθεωρία, τις αξίες της εποχής, τις κοινωνικές της συντεταγμένες.
Η γέννα, η μητρότητα είναι ο κυριότερος παράγοντας της ολοκλήρωσης του έμφυλου ρόλου των γυναικών. Παραθέτω απόσπασμα από σχετική αφήγηση μιας Παππιγκιώτισας:
«Ιγώ, όταν παντρεύτ’κα, δεν κίν’σα έγκυους αμέσους. Πέρασαν πέντι μήνις και μου είπι ου άντρας μ’: αν δεν κάν’ς πιδί θα συ στείλου στα ζωνάρια μαζί με τα στειρό’ιδα (στείρες γίδες). Έτσ’ κάναμαν τότι τις στείρφις τις γίδις. Τ’ς αμολάγαμαν πάνω στα ζωνάρια, για να βοσκάν μόνις τ’ς και να παχαίνουν, για να τ’ς σφάζουμι μετά… Στειρό’ιδα λέγαμαν και τ’ς στείρφις τ’ς γυναίκις. Άμα δε γένναγις δε σ’ ήθιλαν κι οι πιθιρές (πεθερές). Οι γυναίκις, έλεγαν τότι, ότι φταιν…πουτέ οι άντρες…» Ένα πλήθος εθίμων – τουλάχιστον στην παραδοσιακή κοινωνία – συνδέεται, λοιπόν, με προληπτικές ενέργειες προκειμένου το νέο ζευγάρι να αποφύγει την κοινωνική επίκριση της ατεκνίας. Γιατί η απόκτηση παιδιών ήταν ή και είναι ακόμη κριτήριο κοινωνικής καταξίωσης. Άλλοτε απέδιδαν τη στειρότητα σε θεία οργή κατά των άκληρων, γι αυτό και η παροιμία: «άκληρος άθεος». Η γυναίκα, προπάντων, πλήρωνε το τίμημα της ατεκνίας και κατέφευγε σε ένα πλήθος μαγικο-θεραπευτικών πρακτικών. Όταν αυτές δεν απέδιδαν, τότε το έθιμο επικύρωνε το να φύγει νύχτα μια γυναίκα και να βρεθεί μόνη με φεγγάρι – συνδυάστε το με τη γονιμότητα του περιοδικού κύκλου της – σε κάποιο γεφύρι ξέμακρο από το χωριό…
Η ανάγκη, η απόγνωση, η επιθυμία προσοικείωσης του Καλού, ανέκαθεν οδηγούσε τον άνθρωπο σε μέσα, τελετουργίες, δρώμενα, πρακτικέ, έθιμα που μπορεί να προέρχονταν ακόμα και από ετερόκλητους χώρους: από τη μαγεία, τη θρησκεία, το μεταφυσικό, το παράλογο, το παράτυπο, ή και το απλώς πρακτικό.
Τελικά, μύθος και ορθολογισμός, δοξασία και λογική, πεζό και ποιητικό, αληθινό και ιδεατό αλληλοσυμπλέκονται και προωθούνται μέσω της αποδεκτής σύμβασης του εθίμου και της παράδοσης.
Μαρία Τσούπη
Φιλόλογος - Συγγραφέας
Από Εκδήλωση της 30 Ιουλίου 2009 στο Κουκούλι
"Αναφορά στα Γεφύρια"http://alitogr.blogspot.gr/

Δευτέρα, 5 Δεκεμβρίου 2016

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ.[“ΜΝΗΜΟΝΙΑΚΟΣ” (ΚΑΙ ΟΧΙ ΔΟΛΟΦΟΝΗΜΕΝΟΣ) ΗΤΑΝ Ο ΛΟΡΔΟΣ ΜΠΑΫΡΟΝ!!!!!]

Η Ελλάς ως μέτοχος της Ευρωπαϊκής Ιδέας -6

 

αναδημοσίευση από το Καραβάκι της Ιστορίας
άρθρο του Στέργιου Π. Ζυγούρα
.
“ΜΝΗΜΟΝΙΑΚΟΣ” (ΚΑΙ ΟΧΙ ΔΟΛΟΦΟΝΗΜΕΝΟΣ) ΗΤΑΝ Ο ΛΟΡΔΟΣ ΜΠΑΫΡΟΝ
Πολλοί ιστορικοί έχουν αναφερθεί στην ιδεολογική χρήση, δηλαδή στην επιστημονική κατάχρηση της ιστορίας. Είναι κάτι που το γνωρίζει και ο ιστορικά απαίδευτος, παρά το ότι αγνοεί τα εργαλεία με τα οποία η πολιτική θέση για το σήμερα και η πολιτική επιδίωξη για το αύριο εμφανίζεται στον ακροατή [μέσω αναχρονισμών, επιλεκτικότητας ή χονδροειδών παραποιήσεων] ακόμα και ως αντίστροφη ιστορία (ανεστραμμένο παρελθόν). Αυτό το τελευταίο έγινε με κωμικοτραγικό τρόπο στο Μέγαρο Μουσικής από τον Roderick Beaton -κυρίως- στις 13 Απριλίου 2016. Στο ερώτημα – burlesque τίτλο της διάλεξης που έθεσε ο Beaton για την πραγματική συμβολή του λόρδου Byron, απάντησε ως εξής: Ο λόρδος Byron συνέβαλε τα μέγιστα στην Επανάσταση των Ελλήνων επειδή βοήθησε το νέο κράτος να σταθεί στα πόδια του μέσω των δανείων.
Τι κωμικότερο ως προς την κοινή λογική! (ανεξαρτησία = δανειακή εξάρτηση). Αλλά και τι ψευδέστερο ως προς την ιστορία! Ο Byron κρίθηκε ως ο “μνημονιακός” του 1821, ενώ στην πραγματικότητα δολοφονήθηκε από τους μνημονιακούς προϊσταμένους του. Δολοφονήθηκε από αυτούς που τον έστειλαν, επειδή αρνήθηκε να ολοκληρώσει την αποστολή του και επέλεξε μια τελική λύση που ευνοούσε την αντίπαλη πολιτική παράταξη. Αν ο Byron έδινε το δάνειο σ’ αυτούς που επέλεξε και όχι στην αυτόκλητη κυβέρνηση του Κουντουριώτη, τότε η έκβαση της Επανάστασης και του ελληνικού κράτους θα ήταν τελείως διαφορετική.

Η ιστορία με τις 100 μέρες του Byron στο Μεσολόγγι και τις 150 (που προηγήθηκαν) στην Κεφαλονιά είναι αρκετά άγνωστη και θα την περιγράψουμε αδρά, επειδή είναι ένα τεράστιο ζήτημα. Ως ένα σημείο ο R. Beaton απέδωσε σωστά το πλαίσιο της διαμάχης μεταξύ των δυο παρατάξεων που συνάντησε ο Byron φτάνοντας στην Κεφαλονιά (Ιούλιος 23) και στο Μεσολόγγι (Ιανουάριος 24). Ενώ λοιπόν ανέφερε τις παρατάξεις της νεωτερικότητας και της παράδοσης με τον γνωστό, προβληματικό τρόπο (εκσυγχρονιστές-οπλαρχηγοί), στη συνέχεια εστίασε στην “επιλογή” του Byron, διαχειριστή του επερχόμενου δανείου. Είπε ότι ο Byron μεταξύ Κολοκοτρώνη και Μαυροκορδάτου επέλεξε τον δεύτερο, πράγμα αναληθές.
Ο Byron προσπαθώντας να απεμπλακεί από τον Μαυροκορδάτο (τον οποίο δεν εκτιμούσε) και τον εμφύλιο που είχε ήδη ξεκινήσει, επέλεξε τον Ανδρούτσο, ο οποίος είχε ίσως καταφέρει να πείσει τον Stanhope (τον έτερο απεσταλμένο της Επιτροπής του Λονδίνου) ότι αποτελούσε την τρίτη λύση (μεταξύ Κολοκοτρώνη και Μαυροκορδάτου). Στην περίπτωση που ο Stanhope δεν είχε εξ’ ολοκλήρου πειστεί για τον Ανδρούτσο, είχε οπωσδήποτε βρει την λύση αυτή ως προτιμότερη από του Μαυροκορδάτου. Έγραψε στον Byron και ο τελευταίος συμφώνησε αμέσως. Τα νέα μαθεύτηκαν γρήγορα, και ο Byron που είχε ήδη χαλάσει την βιτρίνα του Λονδίνου με την διστακτική του στάση στην Κεφαλονιά, κέρδισε ένα συμβόλαιο θανάτου, μαζί με τον συνοδοιπόρο του (τυχοδιώκτη – πρώην στρατιωτικό) Trelawny.
Μέχρι να υλοποιηθεί το συμβόλαιο, ο Μαυροκορδάτος ανέλαβε να αποτρέψει την παρουσία του Byron στα Σάλωνα (συνάντηση με τον Ανδρούτσο), ειδοποιώντας συνωμοτικά τον λόρδο πως αποκαλύφθηκε “προδοσία” στην Δ. Ρούμελη που ενίσχυε την πιθανότητα να γίνει στόχος απαγωγής και θανάτωσης από τους ομοϊδεάτες της Αν. Ρούμελης που συνεργάζονταν (όπως της Δυτικής) με τον εχθρό. Έτσι στήθηκε η δίκη του Καραϊσκάκη, ως αντιπερισπασμός της προσχώρησης του Byron στον Οδυσσέα. Ο Stanhope έλαβε βρετανική ειδοποίηση ανάκλησης στην οποία πειθάρχησε, όπως σωστά πρόβλεψε ο αρχηγός της Επιτροπής Bentham. Γύρισε στην Αγγλία με το καράβι που μετέφερε το πτώμα του Byron. Ο Trelawny πυροβολήθηκε λίγο αργότερα από δυο Βρετανούς μέσα στην σπηλιά του Ανδρούτσου.
Παραδόξως επέζησε. Βγήκε από την σπηλιά κατόπιν ειδικής άδειας που διαβιβάστηκε στον Μαυροκορδάτο, επέστρεψε στην Αγγλία και δεν κατονόμασε τους δολοφόνους του (παρότι οι φυσικοί είναι γνωστοί) ούτε μετά από δεκαετίες, όταν έγραψε βιβλία και έδωσε συνέντευξη για όσα έζησε στην Ελληνική Επανάσταση. Ο Ανδρούτσος “ταλαιπώρησε” για έναν ακόμη χρόνο τους Canning, Bentham, δανειστές, μέχρι που δολοφονήθηκε στην Ακρόπολη υπό τις γνωστές συνθήκες. Ο δε Byron που δεν μπορούσε να ανακληθεί όπως ο συνταγματάρχης Stanhope, δηλητηριάστηκε, πιθανώς με οξείδιο του χαλκού στο φαγητό. Τουλάχιστον κάποιοι από τους γιατρούς που υπέγραψαν το πιστοποιητικό θανάτου του, γνώριζαν την πραγματική αιτία. Ο Trelawny αφήνει ελαφρούς υπαινιγμούς περί της δολοφονίας, που τους χρεώνει στον υπηρέτη του Byron, τον Fletcher.
Άραγε, προσπαθώντας ο Byron να απεμπλακεί από τον Μαυροκορδάτο, θέλησε να απεμπλακεί και από τις τύψεις του για την ανάδειξη του Κουντουριώτη; Άγνωστο. Πάντως οι 4.000 λίρες που ο Byron έστειλε από την Κεφαλονιά προς τον Μαυροκορδάτο από την προσωπική του περιουσία “για να εκπλεύσει ο ελληνικός στόλος”, ανεξάρτητα από το αν κατέληξαν και στις τσέπες όσων βουλευτών δέχτηκαν να υπογράψουν το κατηγορητήριο εναντίον του Πετρόμπεη (έτσι αναδείχθηκε πρόεδρος ο Κουντουριώτης τον Δεκέμβριο του 1823), επιστράφηκαν έντοκα στους κληρονόμους του Byron από τα χρήματα του α’ δανείου. Αυτού που χρηματοδότησε τον εμφύλιο του 1824.
Το δόγμα για το τοπικιστικό (στενό) πνεύμα της παράδοσης και το “εθνικό” (ευρύ) πνεύμα της νεωτερικότητας εφευρέθηκε από την νεωτερικότητα για να κρύψει την αιτία του εμφυλίου πολέμου που προκλήθηκε από το α’ δάνειο και να τον δικαιολογήσει ως αναγκαίο κακό εναντίον των “οπισθοδρομικών” υποστηρικτών της παράδοσης. O Beaton το υποστήριξε πλήρως κι εμείς αναλύσαμε στο προηγούμενο, την εθελοτυφλία και την αντιφατικότητα με την οποία αρκετοί υποστηρίζουν ότι η εθνική (γραικική) ταυτότητα είναι ευρύτερη της υπερεθνικής (ελληνικής) ταυτότητας που είχαν οι οργανωτές και δημιουργοί της Επανάστασης.
Θα ήταν αφελές να περίμενε κάποιος ότι ο Ρ. Μπήτον θα εξηγούσε, πως το περίφημο φιλελληνικό κίνημα της Δύσης δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένα κίνημα φιλικό προς ό,τι ήθελαν να ορίζουν ως “ελληνικό” εκείνοι που το έτρεφαν. Το φιλελληνικό κίνημα, κατευθυνόμενο από αφανή κέντρα εξουσίας, ήταν αποκλειστικά φιλογραικικό. Θα ήταν αφέλεια να πιστεύαμε ότι ο “ελληνιστής” της πανεπιστημιακής έδρας Κοραή στο King’s College του Λονδίνου θα παρέκλινε -έστω ελάχιστα- από τον ίδιο τον Αδαμάντιο, που πολεμούσε λυσσωδώς ό,τι το “ρωμαϊκό” και υποκρινόμενος πως συμβιβαζόταν στον “Έλληνα”, επρόκρινε και προωθούσε αποκλειστικά τον “Γραικό”.
Εξίσου αφελές θα ήταν να πιστεύαμε ότι ο Ρ. Μπήτον θα ανέλυε πώς η Γραικική Επιτροπή του Λονδίνου (London Greek Committee) απέτυχε 100% να βρει πρόσωπα που δεν θα παρέκλιναν της αποστολής τους, μόλις αντίκριζαν επί τόπου τα πραγματικά πρόσωπα (και όχι τα θεωρητικά, παραμορφωμένα προσωπεία) της παράδοσης και της νεωτερικότητας. Τόσο ο ιδιαίτερης ψυχοσύνθεσης, έμπειρος πολιτικός, μορφωμένος, σφιχτοχέρης (αλλά ανιδιοτελής), κυκλοθυμικός (αλλά σταθερά ανθρωπιστής) Byron, όσο και ο μεθοδικός, εργατικός, αφελής μπενθαμιστής (πλην ακέραιος χαρακτήρας) Stanhope, αλλά και ο ενθουσιώδης, τυχοδιώκτης, αγνωστικιστής Trelawny ταύτισαν την φιλελεύθερη-φιλελληνική θεωρία με την πράξη του Ανδρούτσου και του Υψηλάντη, όχι του Μαυροκορδάτου και του Κωλέττη.
Αν τους έλειπε και η αρνητική προδιάθεση, που οφειλόταν στην εσωτερική “ενημέρωση”, είναι βέβαιο ότι θα επέλεγαν απ’ ευθείας τον Κολοκοτρώνη (ο Stanhope είχε γοητευτεί και από τον Πάνο Κολοκοτρώνη). Αντί να παραπέμψει στις ποικίλες πηγές που υπάρχουν για όλα αυτά (η πλειοψηφία τους έχει μείνει αμετάφραστη στα ελληνικά και αναξιοποίητη από τα Πανεπιστήμια), ο κ. Μπήτον προέτρεπε το κοινό να γνωρίσει τον Byron μέσα από το έργο του Gamba (ρώτα και τον θείο μου τον ψεύτη). Αναμενόμενο. Το βασικό ερώτημα είναι “προς τι αυτή η διάλεξη;”. Αν απλώς ήθελε να προωθήσει το τελευταίο του βιβλίο ο κ. Μπήτον, θα μπορούσε να το κάνει, χωρίς να ανακατέψει τα σημερινά μνημόνια.
Είναι λοιπόν προφανές, ότι βασικός στόχος της διάλεξης ήταν η υποστήριξη των μνημονίων, η εμπέδωση μιας μνημονιακής συνείδησης. Η συνεχής (κωμική σχεδόν) σύνδεση του Byron με το μνημονιακό πνεύμα (αναφέρθηκε ως επιχείρημα η καλή σχέση του Μπάυρον με τον τραπεζίτη του), η εξύμνηση του Μαυροκορδάτου και η υποβάθμιση του Κολοκοτρώνη, έδειχνε ότι κάτι συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα, αντίστοιχο του 1823-25, για το οποίο κάποιοι ιστορικοί και “ελληνιστές” έχουν αναλάβει πολιτικό ρόλο. Τονίζοντας ότι ακόμα και ο ρομαντικός επαναστάτης Βύρων έγινε “μνημονιακός”, ο “ελληνιστής” R. Beaton υπενθύμισε τα δεινά που θα συσσωρεύονταν, αν στην τότε σύγκρουση είχε κερδίσει η πλευρά του Κολοκοτρώνη. Στην περίπτωση αυτή η Ελλάδα δεν θα γινόταν “ανεξάρτητη”.
Θεωρείται “ρεαλισμός και πραγματισμός” η αποδοχή της πορείας ενός κράτους που δανειοδοτείται με όρους και συνθήκες όπως του 1824. Αυτό είναι το πάγιο επιχείρημα των “εκσυγχρονιστών” και η εξύμνηση της δημοκρατίας γίνεται, στο βαθμό που αυτή επιτρέπει στο εκλογικό σώμα μια και μόνη επιλογή: την επικύρωση του “ρεαλιστικού μονόδρομου”. Όμως, η πολιτική αυτή θέση μπορεί να εκφράζεται μέσα από την ίδρυση κόμματος και χωρίς να ατιμάζονται τα ιστορικά πρόσωπα και η ιστορική επιστήμη. Το King’s College του Λονδίνου αναδεικνύεται επί δεκαετίες ένας σταθερός διαμορφωτής της ελληνικής παιδείας και της κοινής γνώμης (βλ εδώ και εδώ). Και επειδή η επανάληψη είναι η μήτηρ της μαθήσεως, ο γνωστός στο ελληνικό κοινό Roderick Beaton ανέλαβε να το πληροφορήσει ότι με τα μέτρα της εποχής, ο Byron ήταν το 1824 ένας υπέρμαχος των τότε μνημονίων, άρα ένας υποστηρικτής της σημερινής πολιτικής Παπανδρέου, Σαμαρά, Βενιζέλου, Καρατζαφέρη, Παπαδήμου, Τσίπρα, Καμμένου… Τι κρίμα! Ο Byron διέψευσε τον Beaton ακόμη και με τα ποιήματά του.
Η παρέμβαση του Beaton, αν και σύντομη, αν και εστιασμένη σε ένα μεμονωμένο επεισόδιο του παρελθόντος, ξεπέρασε σε ένταση την βασική “επιστημονική” παρέμβαση υπέρ των μνημονίων και εναντίον των φιλέκνομων-φουστανελάδων Ελλήνων, που επιχειρήθηκε στην αρχή της κρίσης (ΣΚΑΪ, 2011). Έτσι, ο Beaton επαναλαμβάνοντας τον εαυτό του (βασικός συντελεστής του κατά ΣΚΑΪ “1821”) επιβεβαίωσε ξανά ότι η επιστήμη μπορεί κάλλιστα να γίνει αντιεπιστημονική και η λογική να γίνει παράλογη. Μετά την διάλεξη, εν χορώ το επιτελείο του τηλεοπτικού 1821 “σήκωσε στα χέρια” τον Rod. Ο Π. Κιτρομιλίδης θύμισε τον “κοινωνικό ωφελιμιστή” (στυγνό κερδοσκόπο) Μπένθαμ. Ο Θ. Βερέμης επανέφερε το δίλημμα “φράκο ή φουστανέλα;”.
Το πανηγυρικό κλίμα διατάραξε για λίγο ένας κύριος, που, παίρνοντας το μικρόφωνο, κατήγγειλε (αδέξια και χωρίς να στριμώχνει τον Beaton) τον μασονικό εβραιοσιωνισμό ως υπεύθυνο για τα ελληνικά δεινά. Την αφαίρεση του λόγου ανέλαβε ο συντονιστής Χ. Βλαβιανός, υπό το επιχείρημα ότι ο ομιλητής δεν υπέβαλε ερώτηση, αλλά τοποθετήθηκε (οι Κιτρομηλίδης και Βερέμης υπέβαλαν ερωτήσεις;). Την επιβεβαιωτική σφραγίδα για τον προπαγανδιστικό στόχο της διάλεξης έβαλε ο ποιητής Χ. Βλαβιανός, ο οποίος απαντούσε στον -μη ερωτώντα- καταγγέλλοντα ακροατή, πως τόσο ο Byron όσο και ο Καποδίστριας είχαν αιτία θανάτου άσχετη με την διεθνή πολιτική. Οποία η κατάντια της “επιστήμης”. Οποίες όμως -ταυτόχρονα- και οι ευκαιρίες που αυτή παρέχει.

Κυριακή, 4 Δεκεμβρίου 2016

ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΕΤΡΟ: Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ, περ. 500-400 π.Χ.

ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΕΤΡΟ: Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ, περ. 500-400 π.Χ.

 
αναδημοσίευση από τον Εκήβολο
αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του Paul Cartledge
«ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ»
«Όσοι είναι δυσαρεστημένοι με τη μοναρχία την αποκαλούν τυραννία, όσοι είναι δυσαρεστημένοι με την αριστοκρατία την αποκαλούν ολιγαρχία. Επίσης, όσοι αισθάνονται αδικημένοι σε μια δημοκρατία την αποκαλούν αναρχία«.
ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ, Λεβιάθαν, 1651*
.
Οι συζητήσεις περί διακυβέρνησης και κράτους ανάγονται στις απαρχές της σωζόμενης ελληνικής λογοτεχνίας, δηλαδή γύρω στο 700 π.Χ. Αυτό που με απασχολεί εδώ ωστόσο είναι ένας στενότερος και ακριβέστερος ορισμός των πολιτικών θεωριών με την πλήρη έννοια του όρου, σύμφωνα με τον οποίο «αποτελούν γενικά αρθρωμένες, συστηματικές και σαφείς εκδοχές των άναρθρων, περισσότερο ή λιγότερο συστηματικών και έμμεσων ερμηνειών, μέσω των οποίων οι απλοί άνθρωποι κατανοούν την εμπειρία των πράξεων των άλλων με έναν τρόπο που τους δίνει τη δυνατότητα να αντιδράσουν με τις δικές τους πράξεις» (MacIntyre 1983).
Η στιγμή που χωρίζει αυτή την αρθρωμένη, θεωρητική συστηματοποίηση από την έμμεση, πρακτική ερμηνεία είναι δύσκολο να προσδιοριστεί επακριβώς, αλλά το terminus post quem (η παλαιότερη δυνατή ημερομηνία επινόησής της) ήταν η πρωτοποριακή πνευματική δραστηριότητα, από το πρώτο μισό του έκτου αιώνα π.Χ. κι έπειτα, της σχολής ιστορίας της Μιλήτου (ιστορίη στην ιωνική διάλεκτο, δηλαδή «έρευνα»), η οποία εκπροσωπείται κυρίως από τους Μιλήσιους Θαλή, Αναξιμένη και Αναξίμανδρο.
Στον Όμηρο συναντήσαμε ένα είδος πολιτικής σκέψης, αλλά όχι και μια πόλιν που θα παρείχε το πλαίσιό της. Στον Ησίοδο συναντήσαμε τόσο την πόλιν όσο και μια πιο εξελιγμένη μορφή -και με ακριβέστερη έννοια- πολιτικής σκέψης. Οι απαρχές της μετάβασης από την πολιτική σκέψη στη θεωρία μπορούν ίσως να εντοπιστούν στον Αθηναίο Σόλωνα γύρω στο 600 π.Χ. (βλ. Vlastos 1946· Irwin 2005 και Lewis 2006), αν και αυτός κοιτάζει προς τα πίσω και όχι μπροστά, εν μέρει για πνευματικούς, εν μέρει για πολίτικους λόγους. Η αποφασιστική εξέλιξη ωστόσο ήρθε με την πνευματική και συμβολική μεταμόρφωση που συνδέεται με το λεγόμενο ιωνικό διαφωτισμό του έκτου αιώνα π.Χ.
Αυτό που «ερευνούσαν» εκείνοι οι Ίωνες στοχαστές ήταν ο μη ανθρώπινος «φυσικός» κόσμος, και το έκαναν θέτοντας το ερώτημα ποιο ήταν το θεμελιώδες συστατικό όλης της ορατής ύλης. Ήταν, όχι τυχαία, ένας άλλος Ίωνας από τη Μίλητο, ο Εκαταίος, αυτός που γύρω στο 500 π.Χ. έκανε το επόμενο βήμα, εφαρμόζοντας τη σκέψη και τη μέθοδο της σχολής της Μιλήτου στο νέο θέμα: το ανθρώπινο γένος και τις ιστορίες που λέγονταν για το παρελθόν του ανθρώπου. Ο περίπλοκος μετασχηματισμός της συνείδησης που συνεπαγόταν το σύνολο των ερευνών τους οδήγησε σε μια νέα, μη μυθική λογική και στη γένεση της ιστορικής σκέψης. Με λίγα λόγια, προκλήθηκε μια κρίση, που επηρέασε τόσο τις παραδοσιακές μορφές επικοινωνίας, όσο και τις παραδοσιακές αξίες που τις συνόδευαν. Όλοι αυτοί οι παράγοντες συνέβαλαν με διαφορετικό τρόπο ο καθένας στην επέλευση μιας σειράς βαθιών αλλαγών στη θεωρία και την πράξη της πολιτικής (με την ευρύτατη έννοια) στην Ελλάδα της ύστερης αρχαϊκής εποχής: από το μύθο στο λόγο, από την ανταλλαγή δώρων στη θεσμοθετημένη πολιτική ανταλλαγή, από την κατανόηση του θεοΰ στην κατανόηση του ανθρώπου, από το συγκεκριμένο στον αφηρημένο συλλογισμό και από το άγραφο στο γραπτό δίκαιο. Συνοψίζοντας: από μια πόλη θεών στην πόλη της λογικής (Vernant 1957· πρβλ. Lloyd 1979: κεφ. 4).
Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί εύλογα ότι το 500 π.Χ. τα παλιά πρότυπα κατανόησης του κόσμου των θεών και του, όλο και πιο διακριτού, κόσμου των ανθρώπων δεν ίσχυαν πια· η «κανονική επιστήμη», ως είχε, δεν μπορούσε πια να δώσει απαντήσεις. Συνέβη, λοιπόν -και έπρεπε να συμβεί-, μια πνευματική επανάσταση, η οποία όχι μόνο προηγήθηκε μιας πολιτικής επανάστασης, αλλά την επίσπευσε: η επανάσταση της δημοκρατίας ή, καθώς ο όρος αυτός δεν είχε επινοηθεί ακόμα (κεφάλαιο 5), της ισονομίας. Η πρώτη διακριτή ένδειξη της αλληλεπίδρασης μεταξύ πολιτικής επανάστασης και πνευματικής επανάστασης βρίσκεται στην πολιτικής προέλευσης μεταφορά της ισονομίας του Αλκμαίωνα του Κροτωνιάτη (Rahe 1992: 208-9- βλ. επίσης Vlastos 1953, 1964). Το γεγονός ότι ο Αλκμαίωνας καταγόταν από τον Κρότωνα της νότιας Ιταλίας δείχνει ότι το πνευματικό κίνημα στο οποίο απευθύνεται είχε εξαπλωθεί από την ελληνική ανατολή στην ελληνική δύση.
Κεντρική θέση σε αυτή την επαναστατική διαδικασία καταλάμβανε αυτό που ο Βερνάν (στο Vernant και Vidal-Naquet 1988) αποκάλεσε «τραγική στιγμή» στην Αθήνα: οι παλιοί μύθοι για θεούς και ήρωες υποβάλλονταν σε μια δημοκρατικής έμπνευσης εκ νέου ανάγνωση, μέσα στο πλαίσιο ενός επαναστατικού είδους, της τραγωδίας. Η αθηναϊκή τραγωδία, ως μορφή τέχνης με θρησκευτικές επιρροές, ανάγεται στο τρίτο τέταρτο του έκτου αιώνα π.Χ., όταν την εξουσία κατείχε μια τυραννική δυναστεία, αλλά μπορεί να υποστηριχτεί βάσιμα ότι τα Μεγάλα ή εν Άστει Διονύσια, η ετήσια θρησκευτική γιορτή, προσέλαβαν το χαρακτήρα ενός δημοκρατικού φεστιβάλ τραγωδίας γύρω στο 500 π.Χ. Δηλαδή αμέσως μετά την πνευματική-πολιτική επανάσταση του Κλεισθένη – ή, καλύτερα, ως αναπόσπαστο κομμάτι της. Τα βασικά στοιχεία των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη αποτυπώθηκαν στο κεφάλαιο 5. Ένας περαιτέρω εκδημοκρατισμός των πολιτικών θεσμών της Αθήνας πραγματοποιήθηκε τις δεκαετίες του 480 και του 460 π.Χ. Τον τελευταίο προώθησε ο Περικλής μαζί με το μεγαλύτερο σε ηλικία συνεργάτη του, τον Εφιάλτη (που δολοφονήθηκε από φανατικούς αντιδημοκράτες). Μπορεί να διαπιστωθεί μια στενή σχέση, κυρίως μέσω της σταδιοδρομίας του Αισχύλου, ανάμεσα στην εξέλιξη της Αθήνας ως δημοκρατίας και την εξέλιξη της πολιτικής σκέψης πάνω στη σκηνή του θεάτρου.

Οι Πέρσες του Αισχύλου παρουσιάστηκαν την άνοιξη του 472 π.Χ. με τη χορηγία, όπως σημειώσαμε, του νεαρού Περικλή, ο οποίος δεν είχε ασχοληθεί ακόμα με την πολιτική. Πρόκειται για την αρχαιότερη τραγωδία που σώζεται ως τις μέρες μας. Μεταξύ πολλών άλλων, περιέχει ένα μακροσκελή και λεπτό συλλογισμό πάνω στις βασικές διαφορές ανάμεσα στην απολυταρχία και το είδος δημοκρατικής αυτοδιακυβέρνησης με το οποίο όλο και περισσότερο εξοικειώνονταν οι Αθηναίοι. Ο Πέρσης βασιλιάς παρουσιάζεται ως μια τυραννική μορφή, με την έννοια ότι δεν είναι υπόλογος, ούτε τυπικά ούτε άτυπα, απέναντι σε εκείνους που εξουσιάζει απολυταρχικά. Μια δεκαετία αργότερα, στις Ικέτιδες (463 π.Χ.), ο Αισχύλος εκθέτει ένα συλλογισμό πάνω στη βασιλεία από ελληνική οπτική γωνία. Ο Πελασγός της μυθικής εποχής, βασιλιάς του Άργους, ο οποίος μεταμορφώνεται με μαγικό τρόπο σε βασιλιά- πολίτη, δηλώνει, πριν πάρει μια σημαντική πολιτική απόφαση, ότι πρέπει να αναμένει τη Συνέλευση του Άργους να αποφασίσει με ψηφοφορία. Η φράση του Αισχύλου δήμου κρατούσα χείρ (στ. 604) μόλις που αποφεύγει ένα χονδροειδή αναχρονισμό. Αφού οι απλοί πολίτες της δημοκρατικής Αθήνας το 463 π.Χ. έπαιρναν όλες τις αποφάσεις για τη δημόσια πολιτική σηκώνοντας το δεξί τους χέρι στην Εκκλησία του Δήμου, η φράση δήμον κρατούσα χείρ πλησιάζει τόσο στη λέξη «δημοκρατία» (νεολογισμό τότε) όσο θα επέτρεπε το είδος (Meier 1993). Μετά από πέντε χρόνια, το 458 π.Χ., η σπουδαία τριλογία Ορέστεια του Αισχύλου ασχολήθηκε με το ανθρώπινο σε αντιδιαστολή με το θείο, το προσωρινό σε αντιδιαστολή με το αιώνιο και τη δικαιοσύνη, δραματοποιώντας τα εγκαίνια του Αρείου Πάγου ως δικαστηρίου που δίκαζε υποθέσεις ανθρωποκτονίας από πρόθεση, γεγονός που μετατόπιζε την ευθύνη για την τιμωρία του ενόχου από την οικογένεια του θύματος στην πολιτική κοινότητα. Στην Αθήνα, από το 450 π.Χ. και μετά, μπορεί λοιπόν να τεκμηριωθεί «μια συνειδητή πολιτική ανάλυση και σκέψη… διαρκής, έντονη και δημόσια» (Finley 1983: 123).

Αποτέλεσμα εικόνας
Ο Αισχύλος παρέμεινε ένας δραματουργός, όχι πολιτικός θεωρητικός. Θεωρητικός σε ακόμα μικρότερο βαθμό ήταν ο σύγχρο­νός του Πίνδαρος, ο λυρικός ποιητής από τη Θήβα (πεθ. το 447 π.Χ.). Σε ένα ποίημά του ωστόσο, στο οποίο μιλάει ποιητικά για την τριπλή διάκριση της εξουσίας, δείχνει ότι η πολιτικοποίηση της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας και ποίησης ήταν έτοιμη να οδηγήσει στη γένεση της πολιτικής θεωρίας ως χωριστού υπο-κλάδου της ιστορίας. Αυτό το τελευταίο κρίσιμο βήμα πραγματοποιήθηκε κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της ζωής του Ηρόδοτου, ο οποίος πιθανώς «δημοσίευσε» τις Ιστορίες του γύρω στο 425 π.Χ. Το terminus ante quern (η νεότερη δυνατή ημερομηνία) για την εμφάνιση της ελληνικής πολιτικής θεωρίας υπό την πλήρη έννοια του όρου θεωρώ ότι είναι ο «Περσικός Διάλογος» του Ηρόδοτου (3.80-2· παράρτημα 1.2), στα νοήματα και τις συνεκδοχές του οποίου θα επικεντρωθεί κυρίως το υπόλοιπο μέρος αυτού του κεφαλαίου.
Ο σύγχρονός του αλλά μεγαλύτερος σε ηλικία Ιππόδαμος, και αυτός όχι τυχαία από τη Μίλητο, είχε εφαρμόσει κυριολεκτικά στην πράξη τη θεωρία της ισότητας που κήρυσσε. Είναι ο αρχαιότερος γνωστός συγγραφέας μιας ιδανικής πολιτικής ουτοπίας (βλ. κεφάλαιο 9), αλλά επίσης του παράγγειλαν να αναπλάσει τον Πειραιά, το επίνειο της Αθήνας, γύρω στο 450 π.Χ. Άλλος ένας στοχαστής τον οποίο προσέλκυσε η Αθήνα -σαφής απόδειξη της κεντρομόλου δύναμής της ως επίκεντρου μιας επεκτεινόμενης αυτοκρατορίας, με την πολιτιστική αλλά και τη στρατιωτική, πολιτική και οικονομική έννοια- ήταν ο Πρωταγόρας, σχεδόν σύγχρονος του Ηρόδοτου, ο οποίος, όπως και ο Δημόκριτος, καταγόταν από τα Άβδηρα. Του παράγγειλαν να συντάξει νόμους για τη νέα αποικία των Θουρίων στη νότια Ιταλία, με χορηγία από την Αθήνα γύρω στο 444/3 π.Χ. και, όπως θα δούμε, μέσω αυτών των νόμων έδωσε στους Θούριους ένα δημοκρατικό πολίτευμα.
Ο Πρωταγόρας ήταν ηγετική μορφή ανάμεσα στους αποκαλούμενους «αρχαίους» Σοφιστές. Αυτοί οι Σοφιστές (με κεφαλαίο «Σ»), που σχεδόν κανένας τους δεν ήταν από την Αθήνα, όπως ο Πρωταγόρας, ήταν ένα κίνημα -όχι μια σχολή- σκέψης. Κάποιοι είχαν γενικές γνώσεις και κάποιοι ειδικεύονταν σε έναν ιδιαίτερο τομέα γνώσης ή σκέψης. Όλοι πάντως ήταν -ή ισχυρίζονταν πως ήταν- ειδικοί στη διδασκαλία της σοφίας υπό κάποια έννοια: της γνώσης, γενικά, ή μιας συγκεκριμένης ικανότητας ή τεχνικής (Stuwe and Weber 2004: κείμενο 2). Φαίνεται ότι, αρχικά, σοφιστής (ουσιαστικό αρσενικού γένους που προέρχεται από το ρήμα σοφίζομαι) σήμαινε απλά «σοφός άνδρας»· έτσι χαρακτηρίζεται ο Σόλωνας από τον Ηρόδοτο (1.30), για παράδειγμα. Τον καιρό του Πλάτωνα (περ. 428-347 π.Χ.), όμως, συχνά χρησιμοποιούσαν τον όρο για να δηλώσουν κάποιον που μετέδιδε ψεύτικες ή πλαστές γνώσεις, κάποιον που ισχυριζόταν ότι ήταν ικανός να διδάξει την αληθινή σοφία αλλά, στην πραγματικότητα, ήταν ένας τσαρλατάνος, ένας απατεώνας διανοούμενος. Πράγματι, χάρη κυρίως στον Πλάτωνα, όπως αποδεικνύει το περίφημο εξηκοστό έβδομο κεφάλαιο της Ιστορίας της Ελλάδας του Τζορτζ Γκρόουτ (1846-1856), επικράτησε η αρνη­τική έννοια της λέξης σοφιστής, και μάλιστα όχι μόνο στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και στις ευρωπαϊκές γλώσσες που προήλθαν από τα αρχαία ελληνικά ή δανείστηκαν λέξεις από αυτά. Εξ ου, για παράδειγμα, οι αναμφίβολα αρνητικές λέξεις «sophistry» και«sophistical» της αγγλικής γλώσσας και η διφορούμενη «sophisticated»*.
Παρ’ όλα αυτά, δε συμμερίζονταν όλοι οι Αθηναίοι την αρνητική άποψη του Πλάτωνα για όλους τους Σοφιστές. Η Αθήνα, η «πόλη των λέξεων» (όπως εύστοχα τη χαρακτηρίζει ο Σάιμον Γκόλντχιλ, 1988: κεφ. 3), ήταν γεμάτη αγορές στις οποίες διεξάγονταν δημόσιες συζητήσεις. Το Θέατρο του Διονύσου, το οποίο τίμησαν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής jcai ο Ευριπίδης (χωρητικότητας περίπου δεκαπέντε χιλιάδων ατόμων) εξυπηρετούσε αυτό το σκοπό, όπως και η Εκκλησία του Δήμου (συνήθως περίπου έξι χιλιάδες παριστάμενοι) και τα δικαστήρια (που αποτελούνταν από ενόρκους, απλούς πολίτες που επιλέγονταν με κλήρωση). Αν μπορούμε να πιστέψουμε τον Κλέωνα του Θουκυδίδη στη δημόσια συζήτηση για τη Μυτιλήνη του 427 π.Χ. (3.37), μεταξύ άλλων πηγών, στους απλούς Αθηναίους άρεσε επίσης να ακούν ανεπίσημες δημόσιες συζητήσεις μεταξύ των Σοφιστών, όπου το αποτέλεσμα θα ήταν καθαρά η προσωπική απόλαυση ή επιμόρφωση, όχι η δημόσια δράση με τη μορφή λήψης αποφάσεων. Ανάμεσα σε αυτές τις συζητήσεις, επίσημες ή ανεπίσημες, δημόσιες ή ιδιωτικές, υπάρχει ένα είδος που ενδιαφέρει άμεσα την πραγμάτευση του θέματός μας: η συζήτηση για το ποια ήταν η καλύτερη μορφή κράτους, ποιοι νόμοι ήταν καλύτεροι και ποια πρόσωπα ήταν τα καταλληλότερα για να κυβερνούν.
Η αρχαιότερη εκδοχή τέτοιων συζητήσεων διασώζεται στον Ηρόδοτο, και υπάρχουν τόσο τυπικοί όσο και ουσιαστικοί λόγοι για να υποθέσει κανείς ότι πίσω από τουλάχιστον ένα τμήμα εκείνου του «Περσικού Διαλόγου» (3.80-2) βρισκόταν η σκέψη – όπως και αν εκφραζόταν – του Πρωταγόρα από τα Άβδηρα. Ο Πρωταγόρας είναι γνωστό ότι έγραψε αντιλογίες, θεωρητικές συζητήσεις μεταξύ δύο προσώπων, από τις οποίες σώζεται ένα απαξιωμένο, ανώνυμο δείγμα, γνωστό ως Δισσοί Λόγοι. Ο λόγος του Ηρόδοτου στη διατηρημένη λογοτεχνική μορφή του είναι μια λογομαχία μεταξύ τριών συνομιλητών, δεν εμπίπτει στην κατηγορία των δισσών λόγων, αν και κάθε μεμονωμένη ομιλία παίρνει τη μορφή μιας πρωταγόρειας αντιλογίας και στρέφεται κυρίως εναντίον μιας από τις άλλες δύο ομιλίες, όχι εναντίον και των δύο.
Ο Ηρόδοτος ζητάει από τους ακροατές και τους αναγνώστες του να πιστέψουν ότι πρόκειται για εκδοχή μιας αυθεντικής ιστορικής συζήτησης, η οποία αρχικά έλαβε χώρα στα Σούσα ανάμεσα σε τρεις Πέρσες αριστοκράτες γύρω στο 522 π.Χ. Είναι σίγουρα απίστευτο αυτό που ζητάει. Όπου και αν το τοποθετήσει κα­νείς και όποτε και αν το χρονολογήσει, το υποτιθέμενο πρωτότυπο της εκδοχής του Ηρόδοτου, αν όντως υπήρχε ένα πραγματικό πρωτότυπο γραπτό ή προφορικό, στη μορφή στην οποία σώζεται φαίνεται να θεωρεί δεδομένη την εμφάνιση της δημοκρατίας ως «τρίτου πόλου» μετά την εξουσία του ενός και την εξουσία των ολίγων. To terminus post quern θα πρέπει επομένως να είναι το 500 π.Χ. ή μια όχι πολύ προγενέστερη χρονολογία, κάτι που είναι απόλυτα συμβατό με την κοινή χρήση του βασικού εννοιολογικού όρου ισονομία τόσο στη λογοτεχνική συζήτηση, όσο και στην αθηναϊκή πραγματικότητα μετά τον Κλεισθένη (βλ. παρακάτω).
Πίσω από τον «Περσικό Διάλογο» βρίσκεται ένας εκπληκτικός αλλά απατηλά απλός υπαινιγμός: ότι όλες οι συντεταγμένες πολιτείες πρέπει να σχηματίζουν είδη εντασσόμενα κατ’ αρχήν σε μια από μόλις τρεις κατηγορίες: εξουσία του ενός, εξουσία των ολίγων ή εξουσία όλων των πολιτών. Αυτή είναι μια όμορφη και γόνιμη υπόθεση, η οποία χαρακτηρίζεται από το συνδυασμό πεδίου και οικονομίας που διακρίνει την κορυφαία ελληνική θεωρητική σκέψη. Αυτό σηματοδοτεί τη «στιγμή» της πρώτης εμφάνισης της ελληνικής -ή, μάλλον, όλης- της πολιτικής θεωρίας αυτής καθαυτής. Η τραγωδία, η επινίκια ποίηση, η επιδεικτική ρητορική και η ιστορία του πέμπτου αιώνα π.Χ. «παράγουν» όλες πολιτική σκέψη υπό μία έννοια, ακριβώς όπως έκαναν πριν από αυτές η επική και η λυρική ποίηση της αρχαϊκής περιόδου. Ο «Περσικός Διάλογος» ωστόσο, διαποτισμένος καθώς είναι από το σοφιστικό λόγο, προχωρεί ως προς την ποιότητα σε ένα διαφορετικό και ανώτερο επίπεδο πολιτικής σκέψης σε σχέση με οτιδήποτε υπήρχε μέχρι τότε, όσον αφορά την αφαίρεση και την εκζήτηση: στο επίπεδο της καθαρής θεωρίας.
Έστω κι έτσι, η φύση της αλλαγής κινδυνεύει να περιγράφει παραπλανητικά. Όλη η ελληνική πολιτική γλώσσα παρέμενε πάντα συνειδητά και εσκεμμένα «αξιακά φορτισμένη»· δε γινόταν ούτε καν μια κίνηση προς το – πιθανότατα απραγματοποίητο – ιδανικό τής κατά τον Βέμπερ wertfrei («απαλλαγμένης από αξία») πολιτικής «επιστήμης», εδώ ή αλλού. Θα περιοριστώ μόνο σε ένα, χαρακτηριστικό, παράδειγμα. Ο πρώτος ομιλητής στη συζήτηση είναι ο Οτάνης (βλ. το παράρτημα 1.2 για πλήρη μετάφραση). Αν και τάσσεται καθαρά υπέρ της δημοκρατίας -μάλιστα σε μια πολύ ριζοσπαστική ή ακραία μορφή- δε χρησιμοποιεί τον όρο δημοκρατία, παρόλο που ο ίδιος ο Ηρόδοτος τη χρησιμοποιεί αλλού (6.131.1), συμπεριλαμβανομένου αυτού που πίστευε ότι ήταν ένας περσικός σύνδεσμος (6.43). Γιατί ο Οτάνης δεν τη χρησιμοποιεί; Μια ένδειξη μας δίνει ο ίδιος ο Ηρόδοτος, όταν βάζει τον Οτάνη να συνηγορήσει υπέρ της ισονομίας και να ισχυριστεί ότι αυτή -όχι η δημοκρατία- έχει «το ωραιότερο όνομα». Γιατί, ανεξαρτήτως του ποιος ακριβώς έπλασε πρώτος τη λέξη δημοκρατία και του γιατί και πότε άρχισε να χρησιμοποιείται σε ευρεία κλίμακα στην Αθήνα, η λέξη αυτή ανέκαθεν επιδεχόταν δυνητικά αρνητική ερμηνεία από ετυμολογική άποψη.
Η λέξη δήμος δηλαδή στα μάτια ενός μέλους της κοινωνικής και οικονομικής ελίτ δε σήμαινε μόνο ή απλά «λαός» (όλος ο λαός, το σώμα των πολιτών ως σύνολο), αλλά επίσης – ή μάλλον – τις μάζες, τους φτωχούς, την πλειονότητα των πολιτών που ανήκαν στις χαμηλότερες τάξεις. Σε συνδυασμό με το κράτος, που είχε μια λανθάνουσα σωματικά ενεργή έννοια «ελέγχου» της εξουσίας (ή εκείνων που δε διέθεταν εξουσία), η λέξη δημοκρατία μπορούσε επομένως να ερμηνευτεί αρνητικά (από έναν αντιδραστικό Έλληνα αντιδημοκράτη) ότι παραπέμπει κατά κάποιο τρόπο στη λενινιστική φράση «η δικτατορία του προλεταριάτου». Ήταν, λοιπόν, πολύ καλύτερα για τον Οτάνη να αποφύγει να παραδώσει έναν πιθανό γλωσσικό όμηρο στην τύχη και να συνηγορήσει – όπως πράγματι κάνει – υπέρ ενός προγράμματος το οποίο συνοψιζόταν σε μια λέξη που είχε εγγενώς θετική απόχρωση. Γιατί όλοι οι λογικά σκεπτόμενοι Έλληνες θα συμφωνούσαν ασφαλώς ότι η ισονομία – η ισότητα απέναντι στους νόμους – ήταν από μόνη της ένα ιδανικό που άξιζε να επιλέξει κανείς. Η όποια διαφωνία θα αφορούσε μάλλον το ποιοι ακριβώς έπρεπε να θεωρούνται «ίσοι» και πώς. Φαίνεται ότι, με αυτή τη θετική έννοια, η ισονομία ήταν το σύνθημα που συνδέθηκε δημόσια με τη δημοκρατική πολιτική επανάσταση στην Αθήνα το 508/7 π.Χ. (κεφάλαιο 5).
Εν συντομία, λοιπόν, η μη χρήση από τον Οτάνη της λέξης δημοκρατία δε λέει τίποτα για το αν ή όχι η λέξη είχε ήδη επινοηθεί, είτε κατά τη χρονολογία της συζήτησης (δε θα μπορούσε, αφού η συζήτηση διεξήχθη γύρω στο 522 π.Χ.) είτε κατά το χρόνο που ο Ηρόδοτος έγραψε τη δική του εκδοχή της συζήτησης (σχεδόν σίγουρα έτσι ήταν, έστω και αν η πρωτότυπη ομιλία του Οτάνη ανάγεται στο 450 π.Χ. ή και λίγο νωρίτερα). Από την άλλη, λέει τα πάντα για τις συγκεκριμένες απηχήσεις βασικής, αξιακά φορτισμένης και ουσιαστικά αμφισβητούμενης πολιτικής ορολογίας.
Ένα άλλο στοιχείο του «Περσικού Διαλόγου», όπως παρουσιάζεται από τον Ηρόδοτο, στο οποίο αξίζει να σταθούμε είναι το εξής: η επιτήδευση της διττής επιχειρηματολογίας (βλ. παράρτημα 1.2 για λεπτομέρειες). Μόνο μετά τα κείμενα του Πλάτωνα, η φιλοσοφία, περιλαμβανομένης της πολιτικής φιλοσοφίας, αναπτύχτηκε ως μια ολοκληρωμένη και εξειδικευμένη τέχνη, αν και υπήρχε ακόμα άφθονος χώρος για ανταγωνιστικά επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα ως προς το τι λογιζόταν πραγματικά ως σοφία. (Να πώς η λέξη σοφιστής κατέληξε να προκαλεί υποτιμητικούς συνειρμούς.) Ο «Περσικός Διάλογος» παρ’ όλα αυτά κατορθώνει να προηγηθεί της πιο εκτενούς ανάλυσης από τον Πλάτωνα της ανάπτυξης και του εκφυλισμοί) του πολιτεύματος, βάζοντας κάθε ομιλητή να επιχειρηματολογήσει υπέρ αυτής που θεωρεί την καλύτερη και πιο πειστική εκδοχή της μορφής πολιτεύματος που προτιμάει και κατά αυτής που θεωρεί τη χειρότερη και λιγότερο πειστική.
Ο Οτάνης, λοιπόν, επιχειρηματολογεί κατά της απολυταρχίας (της μη υπόλογος τυραννίας, της χειρότερης μορφής εξουσίας του ενός) και υπέρ της ισονομίας (της καλύτερης και πιο δίκαιης μορφής εξουσίας απ’ όλους τους πολίτες). Τόσο ο Μεγάβυζος όσο και ο Δαρείος επιχειρηματολογούν κατά της εξουσίας του όχλου (της χειρότερης μορφής εξουσίας απ’ όλους τους πολίτες, αφού οι μάζες είναι οι «χειρότεροι» άνθρωποι και παίρνουν τις «χειρότερες» αποφάσεις). Ενώ, όμως, ο Μεγάβυζος τάσσεται υπέρ της αριστοκρατίας (της καλύτερης μορφής εξουσίας των ολίγων – οι «άριστοι» άνθρωποι θα παίρνουν, φυσικά, «άριστες» αποφάσεις), ο Δαρείος προβάλλει επιχειρήματα και κατά αυτής της μορφής και υπέρ της νόμιμης μοναρχίας (της καλύτερης μορφής εξουσίας του ενός – δηλαδή του ενός προφανώς «άριστου» άνδρα). Ο Δαρείος βέβαια όχι μόνο έχει τον τελευταίο λόγο, και υπό αυτή την έννοια «κερδίζει» τη συζήτηση, αλλά πρέπει να την κερδίσει, αφού – ιστορικά μιλώντας – έγινε πράγματι Μέγας Βασιλεύς της Περσίας το 522 π.Χ., έβαλε τέλος σε μια περίοδο χάους και σύγχυσης σε μεγάλα τμήματα της Περσικής αυτοκρατορίας και έγινε ο δεύτερος ιδρυτής της (μετά τον Κύρο το Μέγα).
* Μτφρ. Γρ. Πασχαλίδης – Αιμ. Μεταξόπουλος, εκδ. Γνώση, Αθήνα 2006. (Σ.τ.Ε.)
154

Σάββατο, 3 Δεκεμβρίου 2016

ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΑΡΧΕΤΥΠΑ

ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΑΡΧΕΤΥΠΑ
 
Ανακαλύπτοντας τον θεμελιώδη ρόλο των συμβόλων στην εσωτερική εξέλιξη του ανθρώπου και τους τρόπους με τους οποίους αυτά αφυπνίζουν τη συνείδηση.
τα Σύμβολα στη ζωή μας
Κάθε μέρα, κάθε στιγμή, από τα πρώτα παιδικά χρόνια μέχρι τα πιο βαθιά γεράματα, ερχόμαστε συνέχεια σε επαφή με έναν ολόκληρο κόσμο λέξεων, όρων και εικόνων, που επιδρούν άλλοτε επιφανειακά και άλλοτε πιο βαθιά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα μας. Επιδρούν στη σκέψη και πολλές φορές στην εξελικτική πορεία μας, τόσο σε σχέση με το κοινωνικό σύνολο όσο και σε σχέση με τον εαυτό μας. Κι όμως, σπάνια συνειδητοποιούμε την επιρροή και τις αδιόρατες αλλά πραγματικές μεταβολές που ασκούν επάνω μας.
Ένας ονειρικός κόσμος από μάγους, γίγαντες, μαγεμένες βασιλοπούλες, ιπτάμενα χαλιά, μυθικά βουνά και δάση, τέρατα, πλάσματα με παράξενες ιδιότητες, στοιχειακά και νάνοι, ζώα άγρια και ήμερα που μιλούν και κινούνται σαν άνθρωποι, θαυμαστές χώρες και βασίλεια πέρασαν μέσα από τη φαντασία μας και χαράχθηκαν στο υποσυνείδητό μας.
Στο σχολείο, επίσης, για πρώτη φορά ήρθαμε σε επαφή με κάθε είδους σύμβολα που συνόδευαν και συνόψιζαν τις γνώσεις μας στα μαθηματικά, στη φυσική, στη γεωγραφία και σε άλλες επιστήμες.
Στους δρόμους και στις πινακίδες των καταστημάτων, σε αεροδρόμια και σε λιμάνια, σε βιβλιοθήκες και πανεπιστήμια, σύμβολα και σημάδια μας μιλούν με συντομία για έννοιες κοινές σε όλους μας, χωρίς την ανάγκη μεσολάβησης προφορικού λόγου. Και όλα αυτά, με τη συνεχή τους επανάληψη, αφήνουν τα ίχνη τους στον εσωτερικό μας κόσμο, άλλοτε συνειδητά, άλλοτε ασυνείδητα, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε ατόμου.
Οι αφίσες και τα σποτ διαφημίσεων -στους δρόμους και την τηλεόραση- χρησιμοποιούν τη γλώσσα των συμβόλων: Σκληροί και ατρόμητοι άντρες μάς παρακινούν να καπνίσουμε μια ορισμένη μάρκα τσιγάρων, υπενθυμίζοντάς μας έμμεσα τα όνειρα της παιδικής μας ηλικίας, υπονοώντας ότι θα γίνουμε όμοιοι με αυτούς.
Ακόμη και η γεύση ενός συγκεκριμένου οινοπνευματώδους θα μπορούσε να σου χαρίσει την ποθητή φυγή -και τις ονειρικές φαντασιώσεις ελευθερίας που συμβολίζει ο καλπασμός ενός περήφανου άλογου. Είναι αληθινά περίεργα το πόσο ο συμβολισμός μέσα από τη διαφήμιση στοχεύει στην αφύπνιση των ενστικτωδών, ενδόμυχων, επιθυμιών μας.
Ας μεταφερθούμε, όμως, σε έναν κόσμο που λειτουργεί κατά κύριο λόγο με σύμβολα -στον κόσμο της Tέχνης. Οι διάφορες μορφές της δεν είναι παρά έκφραση της γιγάντιας δύναμης που κρύβεται μέσα σε μία και μοναδική λέξη: έμπνευση.
Συμβολισμός στη μουσική: από τον εκστασιασμό της Ποιμενικής μέχρι το μυστικιστικό συναίσθημα που ξυπνάει ο Μαγεμένος Αυλός. Από τους ψιθυριστούς απόηχους των εσωτερικών κόσμων που ξυπνάει ο ήχος του σιτάρ, μέχρι την εμπειρία της χαράς και της μελαγχολίας μιας ολόκληρης ζωής που κρύβεται στην πανάρχαια μουσική των Ίνκα.

Συμβολισμός και στο χορό... Χορός που μπορεί να μεταδώσει το γαλήνιο πέταγμα του κύκνου στα ήρεμα νερά μιας λίμνης, αλλά και o Θρακιώτικος χορός, o πολεμικός, που μπορεί να ξυπνήσει απόκρυφες πτυχές της θέλησης και του πραγματικού εκστασιασμού.
Συμβολισμός στο θέατρο, συμβολισμός στον κινηματογράφο, συμβολισμός στη φωτογραφική τέχνη. Όσοι παρακολουθούν από κοντά το πολιτιστικό ρεύμα της εποχής μας, έρχονται συχνά σε επαφή με κάθε είδους σύμβολα και αλληγορίες. Η σύγχρονη ζωγραφική και γλυπτική αποκαλύπτουν περισσότερο από ποτέ άλλοτε τις εσωτερικές ανησυχίες και τα μηνύματα που θέλει να μεταδώσει ο καλλιτέχνης στο κοινό του -με εικόνες, χρώματα και σχήματα.
Φέρτε στο νου σας τον Εσταυρωμένο του Σαλβαντόρ Νταλί. Εισέλθετε μέσα στην εικόνα και δεχθείτε εκείνο που έχει να δώσει: Θυσία γήινη, Θυσία συμπαντική, Κοσμική Σταύρωση, Διάστημα, Απεραντοσύνη. Από την πλευρά της η επιστήμη, χρησιμοποίησε και χρησιμοποιεί ένα πλήθος από σύμβολα, άλλα πολύ παλιά και γνωστά, άλλα πιο νέα και σχετικά άγνωστα. Εδώ, θα πρέπει να τονίσουμε ότι, η υπόθεση της δημιουργίας των συμβόλων είναι συνάρτηση της ολοένα αυξανόμενης εμπειρίας και γνώσης της ανθρωπότητας. Κληρονομήσαμε σύμβολα, αλλά και δημιουργήσαμε σύμβολα. Αυτά τα νέα σύμβολα που δημιουργήσαμε, κρύβουν μέσα τους μία απλή, αλλά αντικειμενική αλήθεια, μια ορολογία, μια γλώσσα ακατανόητη στους «αμύητους» που κρύβεται στο κάθε σημαδάκι, στο κάθε σχήμα.
Υπάρχουν σύμβολα έχουν φτάσει σε μας μέσα στο πέρασμα των αιώνων, από τις κάθε είδους μυθολογίες, παραδόσεις, λατρείες και θρησκείες. Έγιναν μια γλώσσα διεθνής, που μεταφέρει στα πέρατα του πλανήτη έννοιες δυσκολονόητες από το ανθρώπινο μυαλό: ο σταυρός, το δέντρο, ο ήλιος, το φεγγάρι, το λιοντάρι, το γιν-γιανγκ, οι διάφορες μαντάλα, το σύμβολο του άπειρου, το σπαθί, το κατώφλι, ο πύργος, η παρθένα, ο θυσιασμένος θεός, οι δύο στήλες, ο κύκλος, το τετράγωνο, η πυραμίδα και χίλια δυο άλλα, μεταφέρουν έννοιες βαθύτερες από αυτές που παρουσιάζει το αποτυπωμένο τους σχήμα. Γιατί, ουσιαστικά, η εικόνα ή το σχέδιο δεν είναι παρά η συμπυκνωμένη καταγραφή μιας ιδέας ή μιας σειράς ιδεών, ή ακόμη και μιας ολόκληρης ιστορίας, όπως συμβαίνει με τα κινεζικά ιδεογράμματα.
Ας πλησιάσουμε τώρα τη μυστηριώδη περιοχή του ονείρου. Στα όνειρα περιέχονται εικόνες και συνειρμοί ιδεών, που η δημιουργία τους δεν οφείλεται στο συνειδητό νου. Παρουσιάζουν ένα μέρος της ψυχικής μας δραστηριότητας, συνήθως με συγκαλυμμένο τρόπο. Εδώ, τα σύμβολα δεν είναι παρά ένα προϊόν της ίδιας μας της ψυχής, γεμάτα με ενδείξεις και υπαινιγμούς για τις ψυχικές μας τάσεις.
Τα περισσότερα όνειρα βυθίζονται στο ασυνείδητο, πριν ακόμη τα αντιληφθούμε. Μερικά τα θυμόμαστε για λίγο και τα ξεχνάμε μόλις απορροφηθούμε στο ρυθμό της συνειδητής ζωής. Και ελάχιστα μπορεί να μείνουν ανεξίτηλα και χαραγμένα στη συνείδησή μας. Άλλα είναι μπλεγμένα, άλλα πιο καθαρά, σε άλλα βλέπουμε τον εαυτό μας, σε άλλα όχι. Πάντα, όμως, καταλαβαίνουμε ότι πίσω από τις εικόνες και τη δράση τους κρύβονται μηνύματα που δύσκολα μπορούμε να κατανοήσουμε. Εντούτοις υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορούμε να οδηγηθούμε σε ερμηνείες των συμβόλων και των εικόνων που αναδύονται από τα όνειρά μας.
Φέρνοντας λοιπόν στο νου μας τα παιδικά παραμύθια, τα σχολικά χρόνια, τις επιστήμες, τον κόσμο της τέχνης, μπορούμε να αναλογιστούμε πόσο βαθύ και πλατύ είναι το φάσμα που καλύπτουν στη ζωή μας τα σύμβολα. Ας ανατρέξουμε στο παρελθόν και ας αναγνωρίσουμε το ρόλο τους στην εξελικτική μας πορεία. Ας τα δούμε σε συνάρτηση με τον εαυτό μας και σίγουρα θα αναγνωρίσουμε τη μαγεία που ασκούν επάνω μας. Πραγματικά, τα σύμβολα αποτελούν ένα μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης, ένα από εκείνα που θα μπορούσαν να γίνουν το κλειδί για την πύλη του εσωτερικού μας κόσμου.
Η Προέλευση των Συμβόλων
Ιχνηλατώντας το ιστορικό παρελθόν της ανθρωπότητας, δύσκολα θα μπορούσαμε να προσδιορίσουμε την προέλευση των συμβόλων. Οι περισσότεροι συγγραφείς συμφωνούν ότι οι αρχές της συμβολιστικής σκέψης βρίσκονται στους προϊστορικούς χρόνους. Λέγεται ότι στο τελευταίο μέρος της Παλαιολιθικής Εποχής οι πρωτόγονοι άνθρωποι λάτρεψαν και απεικόνισαν εκείνα τα στοιχεία του περιβάλλοντος, από τα οποία εξαρτάτο η επιβίωσή τους: αστερισμούς, τοπία, φυτά, ζώα και πέτρες. Οι Σνάιντερ και Μπέρτλοτ θεωρούν ότι κατά τη Νεολιθική Εποχή -ίσως την τέταρτη χιλιετηρίδα πριν τους ιστορικούς χρόνους- για πρώτη φορά ο άνθρωπος υπέστη αυτή τη μεγάλη μεταμόρφωση, που τον προίκισε με τα δώρα της δημιουργίας και της οργάνωσης. Ιδιότητες που τον ξεχώρισαν από τον υπόλοιπο φυσικό κόσμο. Ο άνθρωπος σε αυτό το σημείο της ιστορίας του φαίνεται ότι πέρασε μέσα από τα διαδοχικά στάδια του ανιμισμού, του τοτεμισμού και των μεγαλιθικών σεληνιακών και ηλιακών λατρειών. Από τις λίγες ανακαλύψεις που έχουν γίνει για αυτή την περίοδο της εξέλιξής του, φαίνεται ότι τα πιο αξιοσημείωτα πολιτιστικά στοιχεία είναι: κυκλώπεια κτίρια, αναμνηστικές πέτρες, πέτρες-κατοικίες των ψυχών, πέτρινοι κύκλοι, η θυσία του βοδιού, στολίδια σε σχήμα ματιού, πλοία νεκρών, οικογενειακά δέντρα, συνθηματικά τύμπανα, η πυρά της θυσίας και οι λαβύρινθοι. Είναι αυτά ακριβώς τα στοιχεία που διατήρησαν σχεδόν ανέπαφη τη συμβολική τους μορφή μέσα από τους αιώνες. Οι μελετητές των στοιχείων της νεολιθικής περιόδου διακρίνουν τα στάδιά της από το γεγονός ότι πρώτα υπήρχε μια προτίμηση για τις στατικές και γεωμετρικές μορφές, οι οποίες εξελίχθηκαν τελικά σε συλλήψεις οργανωτικές και δημιουργικές. Έτσι, περιείχαν μυθικά ζώα, μουσικά όργανα, μαθηματικές προτάσεις, αριθμητικές ιδέες, αστρονομία και τονικό σύστημα με αληθινά μουσικούς ήχους.
Το πέρασμα από τα τοτεμικά μυστικιστικά στοιχεία, σε ένα προχωρημένο πολιτισμό, εξηγούν μερικά από τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του νέου μυστήριου... Όλος ο κόσμος συλλαμβάνεται κάτω από το ανθρώπινο σχέδιο και τα φαινόμενα της φύσης γίνονται αντιληπτά από την ανθρώπινη συνείδηση που λειτουργεί με πολλούς ρυθμούς. Η αγροκαλλιέργεια και τα κατοικίδια ζώα ήταν μια πραγματικότητα για τους Χαλδαίους και τους Αιγύπτιους πολύ πριν αρχίσει η ιστορική περίοδος. Μαζί με αυτά η ανθρωπότητα ανακάλυψε τον ετήσιο «ρυθμό» ανάπτυξης, τη σπορά, την άνθιση, την ωρίμανση και τη συγκομιδή. Έφτιαξε ημερολόγια, συσχέτισε την παλίρροια και τις φάσεις της σελήνης, καθόρισε τη σχέση ουρανού και γης και προσδιόρισε τα σημεία του ορίζοντα. Βρήκε τις σχέσεις ανάμεσα στις ποικίλες μορφές της επτάδας (όπως πλανητικοί θεοί, χρώματα και ημέρες της εβδομάδας) και ανάμεσα στις μορφές της τετράδας (όπως είναι οι εποχές ή τα στοιχεία).
Η ανθρωπότητα, αργά αλλά σταθερά, βάδισε στα επόμενα στάδια της εξέλιξής της, περνώντας διαδοχικά από την κοσμική τελετουργία, τον πολυθεϊσμό, το μονοθεϊσμό και τελικά την ηθική φιλοσοφία.
Μέσα από τη μακραίωνη πορεία της ήταν αδύνατο να μην παρατηρηθεί ότι σε όλο τον πλανήτη υπήρχαν οι ίδιες βασικές ιδέες, οι ίδιες λατρείες και οι ίδιες πίστεις -αν και σε κάπως διαφορετική μορφή. Και όλα αυτά συνέβαιναν σε μια εποχή που δεν υπήρχε η δυνατότητα της επικοινωνίας σε μακρινές αποστάσεις. Τα προηγούμενα επιβεβαιώνονται από την εκπληκτική ομοιότητα των συμβόλων που υιοθετήθηκαν σε όλο τον πλανήτη, είτε με τις διάφορες μορφές θεοτήτων, είτε με τα παράλληλα λατρευτικά συστήματα που ακολουθήθηκαν. Τα ιδιαίτερα συστήματα που αναπτύχθηκαν στις διάφορες περιοχές, αδιάφορο αν η πηγή προέλευσής τους βρισκόταν στη Μεσόγειο, στην Αμερική ή την Κίνα, δεν ήταν παρά εξωτερικές διαφοροποιήσεις του ενός αληθινού, εσώτατου και συμπαντικού σχεδίου.
Ας δούμε μερικά παραδείγματα σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης: Από τις φυλές της Κεντρικής Αυστραλίας μέχρι τη Νέα Γουινέα, από τη Βόρεια Καλιφόρνια μέχρι τη Μεσοποταμία, στην πρωτόγονη Ευρώπη, στη Νέα Ινδία, στην Κρήτη, η πέτρα, ο βράχος, ο μονόλιθος, το ντολμέν, το μενίρ, ή όπως αλλιώς και αν ονομαζόταν, λατρεύτηκε παντού σαν σύμβολο μιας ιδιαίτερης πνευματικής γονιμοποιού δύναμης. Λαμβάνοντας, λοιπόν, υπόψη ότι ένα σύμβολο λειτουργεί σε πολλά επίπεδα, ο βράχος είναι ένα σύμβολο της θεϊκής δύναμης που κατεβαίνοντας τα επίπεδα, γονιμοποιεί την ύλη μέσα από διαφορετικές μορφές και σχήματα. Παράλληλα, όμως, είναι και ένα γονιμοποιό φαλλικό σύμβολο, αντικατοπτρίζοντας έτσι την πράξη της γονιμοποίησης.
Πρέπει να ξεκαθαριστεί εδώ ότι οι καθαρά φαλλικές λατρείες ήταν αποτέλεσμα του ξεπεσμού των λατρειών που ήταν αφιερωμένες στη γονιμοποιό δύναμη. Σε αυτήν έστρεφαν κάποτε τις ελπίδες τους τα νιόπαντρα ζευγάρια, οι στείρες γυναίκες, ή οι κοπέλες που κάποτε θα γίνονταν μητέρες.
Σε ένα διαφορετικό επίπεδο βρίσκουμε αυτή τη γονιμοποιό δύναμη σε μεταγενέστερες θρησκείες σαν αρσενική θεϊκή όψη. Στην σύγχρονη εσωτερική αντίληψη αντιπροσωπεύεται από την αρχετυπική αρσενική αρχή, που βρίσκεται τόσο μέσα όσο και έξω από μας, σαν διάμεσο του μικροκοσμικού και μακροκοσμικού σύμπαντος.
Η Μάνα-Γη απετέλεσε σε όλους τους αρχαίους πολιτισμούς το κυρίαρχο σύμβολο της ύλης. Η Γη, από τη φύση της σαν τροφοδότης και συντηρητής της ζωής, από τα χρόνια του πρωτόγονου ανιμισμού μέχρι και σήμερα, αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερης λατρείας από την ανθρώπινη φύση σαν καθαρά μητρικό σύμβολο. Βέβαια, μέσα στο πέρασμα των αιώνων, το σύμβολο εξυψώθηκε και απέκτησε διαφορετική διάσταση. Η Μάνα-Γη της πρωτόγονης λατρείας είναι σήμερα η Μητέρα του Χριστού, του Βούδα και του Κρίσνα. Σε όλες τις κοσμογονίες η Μητέρα-Γη γονιμοποιείται από τον Ουρανό Πατέρα, για να δώσει ζωή σε όλα όσα υπάρχουν πάνω σε αυτόν τον πλανήτη.
Μικρή σημασία έχει αν το θεϊκό ζευγάρι ονομαζόταν από τους Αιγύπτιους Σεμπ και Νουτ, από τους Ιάπωνες Ιζανάμι και Ιζανάγκι ή από τους Έλληνες Ουρανός και Γαία. Εκείνο που έχει σημασία είναι η βαθύτερη έννοια αυτών των λατρειών, η παγκόσμια αλήθεια ότι η δημιουργία προήλθε από την ένωση των πολικά αντίθετων δυνάμεων του κόσμου, από την αρσενική και θηλυκή αρχή, από το θετικό και αρνητικό.
Ένα άλλο σύμβολο που λατρεύτηκε ιδιαίτερα στις θρησκείες των Μεσογειακών λαών είναι ο θυσιαστικός θάνατος, η ανάσταση και η επακόλουθη εξύψωση για χάρη ενός λαού, ή μιας ολόκληρης φυλής. Έτσι παρουσιάζονται τα κατάλληλα άτομα που ενσαρκώνουν αυτό το θυσιαστικό ρόλο. ''Aλλες φορές είναι βασιλιάδες, άλλες φορές είναι θεοί. Βρίσκονται πίσω από τα ονόματα του ΄Οσιρι, του Ταμμούζ, του 'Aδωνι ή του 'Aττη. Η ίδια σημασία κρυβόταν πίσω από έναν άλλο θυσιασμένο θεό της αρχαίας Ελλάδας, το Διόνυσο και η λατρεία εξυψώθηκε σε πολύ πιο πνευματικά ύψη με την ανατολή του Χριστιανισμού και τη θυσία του θεάνθρωπου.
Φεύγοντας από την κλασική Ελλάδα -όπου κάθε φυτό, ζώο, ποτάμι και στοιχείο της φύσης συμβόλιζε ή ανήκε σε κάποια θεότητα, η οποία με τη σειρά της αντιπροσώπευε μία ανώτερη πνευματική δύναμη- φτάνουμε στη ρωμαϊκή εποχή όπου παρατηρείται μια ζύμωση των συμβολικών στοιχείων του γνωστού κόσμου. Δηλαδή, των Ελληνικών, των Εβραϊκών, των Χαλδαϊκών, των Αιγυπτιακών με εκείνα του Μανιχαϊσμού και του Γνωστικισμού, από τη σύζευξη των οποίων ένα μεγάλο μέρος απορρόφησε και υιοθέτησε ο πρώιμος Χριστιανισμός.
Στα χρόνια του Μεσαίωνα οι περισσότεροι συγγραφείς χρησιμοποιούν τον αρχαίο συμβολισμό σαν ένα «κλειδί» για να περάσουν αναλλοίωτες, αλλά καλυμμένες τις αιώνιες αλήθειες στον κόσμο. Πολλοί μελετητές θα διαπιστώσουν ότι σε εκείνες τις μέρες «η αναλογία δεν ήταν τόσο μια λογική φιγούρα, όσο μια μυστική ταυτότητα», γεγονός που αναμφισβήτητα επαληθεύεται στην αλχημική αλληγορία. Σε αυτή την εποχή της ιστορίας του ανθρώπου ολοκληρώθηκε και ο «Μύθος του Αγίου Δισκοπότηρου» με τον κύκλο της αναζήτησής του. Ένας μύθος που είχε βαθιά απήχηση σε όλο τον ευρωπαϊκό κόσμο.
Με την ανατολή της Αναγέννησης το ενδιαφέρον όλου του κόσμου των επιστημών, των τεχνών και των γραμμάτων συνεχίζεται αναλλοίωτο για το συμβολισμό και απεικονίζεται καθαρά σε όλα τα έργα: στην «Κωμωδία» του Δάντη, στα «Ιερογλυφικά» (1556) του Τσιαμπιέτρο Βαλεριάνο, στα θαυμαστά έργα των Μποτιτσέλι, Μαντένια, Νταβίντσι κ.λπ., στην «Τρικυμία» του Σαίξπηρ ή στον «Πάρσιφαλ» του Βάγκνερ. Η εξάπλωση του Ρομαντισμού σε όλη την Ευρώπη δείχνει μια έντονη συμμετοχή στα βαθύτερα στρώματα της ψυχικής ζωής. Είναι η πηγή από όπου προήλθε το σημερινό ενδιαφέρον για τη συμβολογία, που, αν και συνεχίζει να είναι μερικά απωθημένο, παρόλα αυτά κατοικεί στα βαθιά πηγάδια του πνεύματος, όπως και πριν περιοριστεί από κάποιο σύστημα με ένα άκαμπτο κοσμικό πρότυπο.
Ο Σούμπερτ στο έργο του Symbolic des Taumes λέει σχετικά: «Τα πρωτότυπα των εικόνων και οι στροφές που χρησιμοποιούνται από τους ονειροκριτικούς, ποιητικούς και προφητικούς ιδιωματισμούς, μπορούν να βρεθούν γύρω μας στη φύση, αποκαλύπτοντάς την σαν ένα κόσμο υλοποιημένου ονείρου, σαν μια προφητική γλώσσα της οποίας τα ιερογλυφικά είναι οι υπάρξεις και οι μορφές».
Στη σύγχρονη εποχή ο συμβολισμός εξακολουθεί να κρατά μια εξέχουσα θέση στην καρδιά και το νου των ανθρώπων. Εκδηλώνεται μέσα από τη λαϊκή τέχνη όλων των λαών, η οποία είναι μία ανεξάντλητη πηγή συμβόλων. Εκδηλώνεται σε κάθε μορφή έκφρασης και δημιουργίας. Ένα μεγάλο μέρος του είναι συνυφασμένο με την εξέλιξη της ομαδικής ψυχής της ανθρωπότητας. Ένα άλλο είναι πιο πρόσφατο, βγαλμένο μέσα από τις καθημερινές ανάγκες. Κι ένα μικρότερο, αλλά πολύ ουσιαστικό τμήμα του, απορρέει από πηγές άγνωστες και ασύλληπτες από την ανθρώπινη συνείδηση.
Τα Σύμβολα και η Χρήση τους
Φτάσαμε σε ένα σημείο όπου καθένας μπορεί να αναρωτηθεί: καλά όλα αυτά, αλλά τελικά τι είναι σύμβολο; Λέγεται πως ο απλούστερος ορισμός μιας έννοιας είναι και ο καλύτερος. Για αυτό ας αρχίσουμε από την άποψη του Ινδουϊστή φιλόσοφου Ανάντα Κουμαρασβάμι, ο οποίος πιστεύει πως ο συμβολισμός είναι «η τέχνη του σκέπτεσθαι με εικόνες». Αυτή η τόσο όμορφη και δημιουργική τέχνη πιστεύεται ότι τείνει αργά αλλά σταδιακά να εκλείψει, καθώς στον πολιτισμένο άνθρωπο δίνονται όλο και λιγότερες ευκαιρίες για την ανάπλαση εικόνων. Είναι γεγονός, τα «κονσερβαρισμένα» προϊόντα της διαφήμισης, τα μαζικά προγράμματα της τηλεόρασης και του βίντεο, ελάχιστα περιθώρια αφήνουν για την ανάδυση εικόνων, για την καλλιέργεια του συμβολικού υλικού, το οποίο αναγκαστικά μένει θαμμένο στο ασυνείδητο, χωρίς να εκδηλώνεται στο συνειδητό τμήμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Πολλοί μελετητές, όμως, υποστηρίζουν ότι αργά ή γρήγορα η ανάγκη για εξερεύνηση νέων και ακατάληπτων μέχρι σήμερα ιδεών θα ξανανοίξει πλατιά αυτό το κανάλι της επικοινωνίας με το θησαυροφυλάκιο της εσωτερικής ύπαρξης. Πραγματικά, επειδή πάρα πολλά πράγματα βρίσκονται πέρα από τα όρια της ανθρώπινης αντίληψης, οδηγούμαστε στη συχνή χρήση συμβολικών όρων για να παρουσιάσουμε έννοιες που δεν μπορούμε ούτε να προσδιορίσουμε, ούτε να καταλάβουμε απόλυτα.
Επομένως, το σύμβολο είναι ένας όρος, όνομα ή εικόνα που, και όταν ακόμη μας είναι προσιτό στην καθημερινή ζωή, έχει πολύ περισσότερες σημασίες που προστίθενται στο συμβατικό και φανερό νόημά του. Έτσι, πολλές φορές το σύμβολο σημαίνει κάτι αόριστο, άγνωστο ή απόκρυφο για μας.
Εδώ θα ήταν καλό να γίνει μία διευκρίνηση και μία διάκριση. Οι συμβολικές εικόνες ή ονόματα δεν είναι όλες του ίδιου βαθμού. Κατά τον Έριχ Φρομ υπάρχουν τύποι συμβόλων που διαφέρουν ως προς το βάθος του μηνύματος που μεταφέρουν. Ο πρώτος τύπος είναι τα συμβατικά, τα οποία δεν είναι παρά μία απλή αποδοχή μιας συνεχούς συγγένειας που δεν έχει άμεση σχέση με κάποιο οπτικό ή φυσικό υπόβαθρο, εδώ ανήκουν τα περισσότερα σύμβολα που χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία, στα μαθηματικά και σε άλλους τομείς της καθημερινής ζωής. Ο δεύτερος τύπος ονομάζεται τυχαίος και πηγάζει αυστηρά από τελείως συμπτωματικές συνθήκες, οφείλεται δε σε συνειρμούς που έγιναν από τυχαία επαφή. Σε αυτό τον τύπο ανήκουν τα σύμβολα που χαράχθηκαν από μερικές προσωπικές εμπειρίες. Για παράδειγμα, ακούγοντας κάποιος ένα τραγούδι, το οποίο σε γενικές γραμμές χαρακτηρίζεται σαν ρομαντικό και εκφράζει βαθιά ανθρώπινα συναισθήματα και σκέψεις, επειδή πιθανόν στη ζωή του να είχε κάποιες τραυματικές εμπειρίες που συνδέονται ασυνείδητα με κάποια λόγια του στίχου, τείνει να θεωρήσει το τραγούδι σαν σύμβολο δυστυχίας και μιζέριας. Το ίδιο μπορεί να συμβεί με ένα χρώμα, μια τυχαία κίνηση, με ένα ζώο ή οτιδήποτε άλλο.
Στη μελέτη των συμβόλων, όμως, εκείνος που έλκει πραγματικά το ενδιαφέρον μας είναι ο τρίτος τύπος, ο παγκόσμιος. Σε αυτόν ακριβώς τον τύπο υπάρχει μια ουσιαστική σχέση ανάμεσα στο σύμβολο και σε εκείνο που παριστάνει. Είναι γεγονός βέβαια ότι αυτή η σχέση δεν έχει πάντα την ίδια ζωτικότητα. Για αυτό το λόγο είναι δύσκολο να κατατάξουμε τα σύμβολα με απόλυτη ακρίβεια σε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία.
Ας πάρουμε, για παράδειγμα, το ξίφος σαν σύμβολο και τα πολλαπλά διαφορετικά επίπεδα συνειρμών που μπορεί να προκαλεί. Το ξίφος, σαν αντικείμενο καθημερινής χρήσης, θα μπορούσε να μας θυμίζει το εργαλείο με το οποίο κόβουμε το ψωμί και όλα τα αναγκαία για τη διατροφή μας προϊόντα. 'Η, θα μπορούσε να θεωρηθεί σύμβολο δυστυχίας, πόνου και καταστροφής, καθώς πολλά άτομα έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας του και δεκάδες άλλα θρήνησαν τους χαμένους τους συντρόφους. Σε κάποιο άλλο επίπεδο θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν σύμβολο γενναιότητας και δύναμης, αν θυμηθούμε τους αγώνες των ιπποτών του Μεσαίωνα, τις μάχες που δόθηκαν στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας και τις νίκες που επιτεύχθηκαν χάρη σε αυτό. Ή σαν σύμβολο μεγαλοπρέπειας και κύρους, καθώς κάτω από την κόψη του τιμήθηκαν μεγάλοι στρατηγοί και ηγέτες. Σε ένα υψηλότερο επίπεδο, όμως, το ξίφος παριστάνει τη δύναμη της αρσενικής αρχής. Θεωρείται ένα σύμβολο μεγάλης πνευματικής ενέργειας, η οποία τείνει να εκδηλωθεί έμπρακτα μέσα στον κόσμο της ύλης, δημιουργώντας νέες μορφές και καταστρέφοντας τις άχρηστες και παλιές, λειτουργώντας με ακρίβεια και σοφία. Δείχνει την οξύτητα του πνεύματος που μπορεί να λύσει τα φαινομενικά άλυτα προβλήματα των ζωής. Μια αλληγορία αυτής της τελευταίας έννοιας του ξίφους παρουσιάζεται στο λύσιμο του Γόρδιου δεσμού από το Μέγα Αλέξανδρο.
Αρχίζοντας από το πιο απλό μέχρι το πιο περίπλοκο σύμβολο και επιχειρώντας την πλήρη διερεύνησή του, οδηγείται κανείς σε ιδέες που βρίσκονται πέρα από εκείνο που μπορεί να συλλάβει το λογικό μας. Στο σύμβολο το μερικό παριστάνει το γενικό και ακολουθώντας το πλησιάζουμε σε όλο και πιο πρωτότυπες ιδέες και συλλήψεις. Ο Γκέτε υποστηρίζει πως χάρη σε αυτό μπορεί να επιτευχθεί μια ζωντανή αν και στιγμιαία αποκάλυψη του ανεξιχνίαστου. Σε αυτό το συμπέρασμα συγκλίνει και η άποψη του Πολ Ντιέλ ότι το σύμβολο είναι ένα ακριβές μέσο έκφρασης που αντιστοιχεί ουσιαστικά στην εσωτερική ζωή, αν και συχνά συναντιέται στον εξωτερικό κόσμο.
Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναφερθεί και να γίνει απόλυτα κατανοητό ότι, το σύμβολο απεικονίζει κάτι ανώτερο και πιο αφηρημένο και ότι οδηγεί τη συνείδηση σε μία ανοδική και υπερβατική εξελικτική πορεία. Όμως, σε καμιά περίπτωση μια πρωταρχική ιδέα δε συμβολίζει ένα οποιοδήποτε αντικείμενο. Η σχέση ανάμεσα στο κατώτερο και στο ανώτερο είναι πάντα μονοσήμαντη στο πεδίο της συμβολικής και φιλοσοφικής σκέψης. Για παράδειγμα, γνωρίζουμε από τη μυθολογία ότι ο αετός είναι ένα από τα σύμβολα του Δία, του πατέρα των θεών και των ανθρώπων. Θα ήταν παράλογο και άτοπο, όμως, να ισχυριστεί κανείς ότι ο Δίας είναι ένα σύμβολο του αετού.
Ακολουθώντας αυτό το μίτο της σκέψης οδηγούμαστε στη θεωρία του Λαντ Ριτ, ο οποίος επιμένει ότι «συμβολισμός είναι η επιστήμη των σχέσεων που συνδέουν το δημιουργημένο κόσμο με το δημιουργό, τον υλικό κόσμο με τον υπερφυσικό: Είναι η επιστήμη της αρμονίας που υπάρχει ανάμεσα στα επιμέρους τμήματα του σύμπαντος και στη δημιουργική αρχή που τα έφερε σε συνοχή. Αυτό σημαίνει ότι ένα φυσικό και αντιληπτό σημείο μπορεί να έχει μία ανώτερη αναφορά στην αρχή που το παρήγαγε και επομένως δεν αποτελεί παρά μία αντανάκλαση της θεϊκής τελειότητας, η οποία μέσα από αυτό βρίσκει ένα τρόπο έκφρασης στο υλικό πεδίο».
Λίγο-πολύ όλοι οι ερευνητές και μελετητές όπως ο Μιρσέα Ελιάντε, ο Σνάιντερ, ο Γιουνγκ, ο Ρενέ Γκενόν, ο Φρέιζερ κ.λπ. δέχονται πως εκτός από την επίπεδη αλληλεξάρτηση όλων των πραγμάτων μέσα από το συμβολισμό, η αληθινή του λειτουργία έγκειται στο να υποδείξει τους δεσμούς ανάμεσα στο μικρόκοσμο και στο μακρόκοσμο.
Όπως αναφέρθηκε και προηγούμενα, ο άνθρωπος σπάνια αντιλαμβάνεται όλη την κλίμακα που συνδέει το σύμβολο με την αλήθεια που απεικονίζει. Για αυτό το λόγο, παρόλο που το σύμβολο είναι η ιδεολογική εκδήλωση του μυστικού ρυθμού της δημιουργίας, ο βαθμός της αλήθειας που περιέχεται στο σύμβολο διαφέρει από άτομο σε άτομο, ανάλογα με το πόσο είναι ικανό να εναρμονιστεί με αυτό το ρυθμό. Μία πλήρης εναρμόνιση μαζί του συνεπάγεται μία ολοκληρωτική κατανόηση του συμβόλου και του συμβολιζόμενου.
Αρκετές φορές, λόγω της άγνοιας που έχουμε γύρω από ορισμένα παγκόσμια, γνωστά και συχνά χρησιμοποιούμενα σύμβολα, τείνουμε να τα συνδέσουμε αποκλειστικά και μόνο με το σύνολο ιδεών και πίστεων στο οποίο βρισκόμαστε πιο κοντά. Έτσι χάνουμε ένα μεγάλο μέρος της αλήθειας που απεικονίζουν και αδυνατούμε να συλλάβουμε νέα στοιχεία που βρίσκονται πέρα από τον περιορισμένο χώρο της αντίληψής μας.
Ένα από τα περισσότερο γνωστά και παρεξηγημένα σύμβολα είναι εκείνο του σταυρού, στις ποικίλες του μορφές και απεικονίσεις. Για το μέσο Ευρωπαίο ο σταυρός δεν αποτελεί παρά το κυρίαρχο σύμβολο της Χριστιανικής λατρείας και στο νου του το συνδέει μόνο με την σταύρωση του θεανθρώπου. Πέρα από το μαρτυρικό σταυρό του Γολγοθά ελάχιστοι γνωρίζουν ότι ο σταυρός είναι ένα σύμβολο τόσο παλιό όσο και το ανθρώπινο γένος. Αποδόθηκε με πολλές διαφορετικές μορφές, αλλά πάντα αποτελούσε ένα από τα πιο σημαντικά αντικείμενα λατρείας.
Σε πολλές παραδόσεις ο σταυρός είναι ένα σύμβολο της πυράς και των παθών της ύπαρξης και ο Γιουνγκ υποστηρίζει πως σχετίζεται με την προσπάθεια του ανθρώπου να ανάψει φωτιά τρίβοντας δύο ξύλα μεταξύ τους. Κάτω από αυτή την έννοια, τα δύο σκέλη του θεωρούνταν σαν αρσενική και θηλυκή αρχή αντίστοιχα, που ενώνονται για να παράγουν το δημιουργικό σπινθήρα, τη φωτιά.
Στην προχριστιανική περίοδο συναντάμε στους Κέλτες το σχήμα ενός ισοσκελούς σταυρού περιβεβλημένου από ένα κύκλο. Εδώ οι μελετητές της παγανιστικής Αγγλίας αναγνωρίζουν στα τέσσερα σκέλη του τα σημεία του ορίζοντα, τις τέσσερις εποχές, τα τέσσερα πρωταρχικά στοιχεία της φύσης, συνδεδεμένα στη συνεχή επανάληψη και διαδοχή του κύκλου της ζωής. Αυτό φαίνεται καθαρά στην Αγγλική Λαϊκή Παράδοση που ζωντανεύει το γεγονός με γιορτασμούς, που διατηρούνται από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι σήμερα.
Στην άλλη άκρη του κόσμου, στο σχέδιο οικοδόμησης ενός Μεξικανικού ψαράδικου χωριού, που είναι χτισμένο στις όχθες μιας λιμνοθάλασσας στις ακτές του Ειρηνικού Ωκεανού, ανακαλύφθηκε μία ιερή σφραγίδα στο τοπίο, ο Κελτικός Σταυρός, αποκαλύπτοντας έτσι την αληθινή φιλοσοφία των ιδρυτών του χωριού.
Ένα από τα γνωστότερα είδη σταυρών της προχριστιανικής εποχής για το δυτικό άνθρωπο είναι το αιγυπτιακό Ανκχ. Αυτό αποτελείται από ένα σταυρό σε σχήμα ταυ(Τ) όπου στεφανώνεται από ένα ωοειδές ή κύκλο. Σε όλα τα ιερογλυφικά των τάφων οι Μεγάλες θεότητες της Αιγύπτου κρατούν στα χέρια τους αυτό το σύμβολο της ζωής. Πολλές ερμηνείες έχουν δοθεί για τη βασική σημασία του Ανκχ, το οποίο φαίνεται να σχετίζεται με τη χαρά, την ευχαρίστηση, την ευτυχία και την υγεία. Μερικοί υποστηρίζουν ότι και εδώ υπονοείται η ένωση του θηλυκού και του αρσενικού, όπου το πρώτο απεικονίζεται από το οριζόντιο σκέλος και το δεύτερο από το κάθετο και τον κύκλο. Η ερμηνεία αυτή δεν είναι λαθεμένη, αν και σε ανώτερο επίπεδο θεωρείται σαν η ένωση του πνεύματος και της ύλης, όπου το πνεύμα συμβολίζεται από τον κύκλο και η ύλη από το ταυ (Τ). Το πνεύμα, η θετική δημιουργική δύναμη, φαίνεται να βρίσκεται σε ένα επίπεδο ανώτερο από την υλική ζωή. Έτσι το Ανκχ εμπεριέχει την έννοια της αιώνιας ζωής και για αυτό είναι το κύριο σύμβολο των αθάνατων θεών της αρχαίας Αιγύπτου. Από τη μικροκοσμική άποψη, δηλαδή σε αναλογία με τον άνθρωπο, ο κύκλος παριστάνει το ανθρώπινο κεφάλι -ή τον ήλιο που παρέχει ζωή- το οριζόντιο σκέλος παριστάνει τα χέρια του και το κάθετο το σώμα.
Ο σταυρός σε σχήμα ταυ (Τ) θεωρείται από τα πιο παλιά είδη σταυρών και τονίζει την ισορροπία των αντίθετων αρχών που διέπουν τον υλικό κόσμο. Σε αυτό το σύμβολο αναφέρονται τα πρωταρχικά στοιχεία της φυσικής ζωής, όπου οι αντίθετες αρχές ενώνονται μεταξύ τους δίνοντας έμφαση στη σχεδόν τέλεια αρμονία.
Ο σταυρός της Μάλτας (ή σταυρός των οκτώ σημείων) κατά τον Σίρλοτ εκφράζει τις κεντρομόλες δυνάμεις της Γης. Σύμφωνα, όμως, με τις μυστικές διδασκαλίες των εσωτερικών σχολών της Δύσης, ο σταυρός αυτός που φαίνεται να αποτελείται από τις κεφαλές τεσσάρων τόξων, παριστάνει τη γρήγορη και δυνατή επίδραση του Φωτός. Του Φωτός που έρχεται πίσω από το πέπλο εκείνο που καλύπτει την εκτυφλωτική ακτινοβολία της δημιουργικής πηγής.
Ο ισόπλευρος σταυρός, ή σταυρός των 5 τετραγώνων, ονομάζεται και Σταυρός των Στοιχείων, καθώς κάθε σκέλος του συμβολίζει και ένα από τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν τον υλικό κόσμο, δηλαδή τον αέρα, τη φωτιά, τη γη και το νερό. Μέσα στην τέλεια ισορροπία τους εξαγνίζονται κάτω από το φως της ανώτερης δύναμης, που ενοικεί στο κεντρικό τετράγωνο και που τα κρατάει σε συνοχή.
Μία παραλλαγή του Ισόπλευρου Σταυρού είναι ο Ελληνικός Σταυρός των 13 τετραγώνων, όπου στο κέντρο δεσπόζει το σύμβολο του Ήλιου, ο οποίος περιβάλλεται από τα 12 σημεία του Ζωδιακού.
Ο Τευτονικός Σταυρός, ή Σταυρός των Πυραμίδων, υποδηλώνει την κάθοδο των θεϊκών δυνάμεων μέσα στα τέσσερα στοιχεία από το σημείο συνένωσής τους, που είναι οι κορυφές των πυραμίδων.
Τέλος ας έρθουμε στο πιο πλατιά γνωστό είδος Σταυρού, στο Σταυρό των έξι τετραγώνων. Πρόκειται για το σταυρό της θυσίας και του μαρτυρίου, όπου σταυρώθηκε ο θεάνθρωπος για να απελευθερώσει την ανθρωπότητα από τα δεσμά της παxυλής ύλης και να της ανοίξει το δρόμο για την πνευματική αναγέννηση.
Οι Ροδόσταυροι παρουσιάζουν τον ίδιο σταυρό με ένα Ρόδο στο σημείο τομής, σαν σύμβολο της καρδιάς που εξαγνίστηκε μέσα από τα δύσβατα μονοπάτια της θυσίας και απόρριψης των υλικών δεσμών.
Θα ήταν άδικο να μην αναφερθεί κανείς, κλείνοντας αυτή τη σύντομη παρουσίαση ενός παγκόσμιου συμβόλου, σε ένα από τα αρχαιότερα αλλά και πιο παρεξηγημένα είδη σταυρού, που είχε τη μεγάλη ατυχία να χρησιμοποιηθεί από τις μαύρες δυνάμεις του Ναζισμού. Αυτές φρόντισαν να αντιστρέψουν τη φορά του αντίθετα από την εξέλιξη, για να επιφέρουν όσο το δυνατό μεγαλύτερο πόνο στον πλανήτη. Πρόκειται για τον Αγκυλωτό Σταυρό ή Σβάστικα, του οποίου η κανονική απεικόνιση είναι αυτή στο παρακάτω σχήμα. Σύμφωνα με τη εσωτερική φιλοσοφία πρόκειται για το κινητικότερο είδος σταυρού.
Ήδη έχουμε αναφερθεί στην άποψη ότι τα σκέλη του σταυρού παριστάνουν τη θετική ή δημιουργική και την αρνητική ή παθητική δύναμη του κόσμου. Πάνω σε αυτήν βασίζεται και η θεωρία ότι όσο ψηλότερα διασταυρώνεται το οριζόντιο (παθητικό) σκέλος με το κάθετο (ενεργητικό) τόσο ανώτερη πνευματική κατάσταση υποδηλώνεται. Και έτσι, ανεβαίνοντας τα επίπεδα της εξέλιξης, περνάμε διαδοχικά από το Σταυρό της Προσωπικότητας
clip_image001στο Σταυρό της Θυσίας clip_image002και κατόπιν στο Σταυρό του Πνεύματος clip_image003. Και οι τρεις αυτές καταστάσεις συνυπάρχουν στον τριπλό σταυρό που φέρεται από τον Πάπα clip_image004και που υποδεικνύει την ταυτόχρονη ανάπτυξη και λειτουργία των 3 επίπεδων ύπαρξης.
Ο συμβολισμός χρησιμοποιήθηκε πλατιά σε όλα τα θρησκευτικά συστήματα, προσπαθώντας να υποδείξει μέσα από γνωστά σχήματα και αντικείμενα αφηρημένες ιδιότητες και ιδέες στον πολύ κόσμο. Ταυτόχρονα διαφύλαξε τους πιο απόκρυφους και δύσκολους στο χειρισμό τομείς του από τους άπειρους εκείνους που μπορεί να έκαναν λαθεμένη χρήση τους. Επαναλαμβάνουμε ότι, κάθε σύμβολο έχει διαφορετικά επίπεδα ερμηνείας. Ξεκινώντας από το πιο απλό επίπεδο, που μπορεί να φανερώσει ένα απλό φυσικό γεγονός, μπορούμε να φτάσουμε στην αποκάλυψη ενός κοσμικού νόμου. Από την κατανόηση, όμως, ενός φυσικού γεγονότος μέχρι την κατανόηση ενός κοσμικού νόμου υπάρχουν πολλά ενδιάμεσα επίπεδα συνειδητοποίησης. Η ανθρώπινη συνείδηση, στον αγώνα της για εξέλιξη, βλέπουμε να κατακτά ολοένα και περισσότερα επίπεδα ερμηνείας των συμβόλων που την περιβάλλουν. Το ίδιο ακριβώς, αλλά με διαφορετικό ρυθμό, συμβαίνει με τον αναζητητή που συνειδητά επιταχύνει την εξέλιξή του, πλαταίνοντας και βαθαίνοντας τη συνείδησή του.
Είναι ικανός να φτάσει σε όλο και βαθύτερες ερμηνείες ενός συμβόλου. Από εκεί και πέρα είναι δυνατό, με τον κατάλληλο τρόπο, να πραγματώσει αυτό το σύμβολο στη ζωή. Αυτός είναι ο βασικός λόγος, για τον οποίο το σύμβολο ήταν και θα είναι ο θεματοφύλακας της γνώσης, αποτρέποντας διαρκώς τον αρχάριο, ο οποίος δεν έχει το κατάλληλο συνειδησιακό υπόβαθρο, να χειρίζεται δυνάμεις πέρα από την κατανόησή του.
Περνάμε τώρα σε ένα από τα εσωτερικότερα σύμβολα μύησης που χρησιμοποιήθηκαν στα Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια, το σύμβολο του λαβύρινθου. Ο λαβύρινθος ήταν γνωστός πλατύτερα τόσο στην αρχαία Αίγυπτο όσο και στην Ασία. Μελετητές όπως ο Γουόλντεμαν Φλάι ανακάλυψαν το σχήμα του σε προϊστορικά χαρακτικά, όπως εκείνα στην Πένα ντε Μοκόρ. Στην Ελλάδα, όμως, υπήρξε ο πρώτος γνωστός ιστορικά λαβύρινθος. Από αυτόν πήραν το όνομά τους και όλοι οι υπόλοιποι. Ετυμολογικά η λέξη πιθανά να σημαίνει «ανάκτορο ή ιερό του λάβρυος», δηλαδή του πέλεκυ, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε πολύ στην αρχαία Κρήτη. Ο λαβύρινθος είναι ένα οικοδόμημα που αποτελείται από ένα σύμπλεγμα δωματίων και διαδρόμων με εκπληκτικά πολύπλοκη διαρρύθμιση, σε βαθμό που να είναι σχεδόν αδύνατο να βρει την έξοδο όποιος μπει μέσα σε αυτόν.
Τέτοιοι χώροι χρησιμοποιήθηκαν τόσο στα Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια -ιδιαίτερα σαν τόποι μύησης των νεόφυτων- όσο και μεταγενέστερα από τη χριστιανική εκκλησία στην αρχιτεκτονική κατασκευή μερικών καθεδρικών ναών (όπως στον καθεδρικό της Σεν).
Ποιο άραγε να ήταν το σκεπτικό της χρήσης του λαβύρινθου από πρακτική και συμβολική σκοπιά; Ας θυμηθούμε λίγο το μύθο του Μινώταυρου της Κνωσού. Ο Μινώταυρος γεννήθηκε κατά την παράδοση από την ένωση της βασίλισσας της Κνωσού και γυναίκας του Μίνωα Πασιφάης με τον ιερό ταύρο που είχε χαρίσει ο Ποσειδώνας στο Μίνωα. Το πλάσμα που γεννήθηκε ονομάστηκε αρχικά Αστέριος και αργότερα Μινώταυρος, επειδή είχε κεφάλι ταύρου και σώμα ανθρώπου. Εδώ αποδεικνύεται ότι τα πρωτόγονα και ανεξέλεγκτα πάθη οδηγούν τον άνθρωπο πίσω, στη ζωώδη φύση του, στην άγρια κατάσταση του ένστικτου. Ο Μινώταυρος ήταν τόσο άγριος, που ο βασιλιάς Μίνωας αναγκάστηκε να τον παγιδεύσει και να τον κλείσει στα υπόγεια του ανάκτορού του, τα οποία είχαν κατασκευαστεί από τον περίφημο αρχιτέκτονα Δαίδαλο στη μορφή ενός περίπλοκου λαβύρινθου. Το τερατόμορφο πλάσμα ζούσε παγιδευμένο μέσα στο κτίριο και τρεφόταν από τα θύματα που προόριζε για θυσία ο Μίνωας. Όποιος έμπαινε ζωντανός μέσα εκεί, μη μπορώντας να βρει την έξοδο, αργά ή γρήγορα, συναντούσε το Μινώταυρο και κατασπαρασσόταν από αυτόν. Μόνο ο Θησέας, ο γιος του βασιλιά των Αθηνών Αιγέα, προκειμένου να απαλλάξει την πατρίδα του από το φόρο αίματος 7 αγοριών και 7 κοριτσιών που έπρεπε να πληρώνει κάθε χρόνο, τόλμησε, όχι μόνο να αντιμετωπίσει και να νικήσει το θηρίο, αλλά χάρη στη βοήθεια της Αριάδνης που του έδωσε ένα νήμα για να βρίσκει το δρόμο του, κατόρθωσε να βγει τελικά από το λαβύρινθο.
Ας ρίξουμε μια πιο προσεκτική ματιά στο μύθο. 'Aραγε τι μπορεί να υπονοεί;
Από εσωτερική άποψη, ο λαβύρινθος με την πολύπλοκη υπόγεια δομή του συμβολίζει τον ασυνείδητο κόσμο του ανθρώπου, που ουσιαστικά είναι άγνωστος στο συνειδητό εαυτό. Ο κόσμος αυτός φαίνεται απρόσιτος, φοβερός και ανεξερεύνητος. Αν προσπαθήσει κανείς να μπει απροετοίμαστος εκεί μέσα, θα βρεθεί αντιμέτωπος με το φοβερό τέρας, που δεν είναι άλλο από τα πιο πρωτόγονα και ανεξέλεγκτα ένστικτά του. Το αποτέλεσμα θα είναι να κατασπαραχθεί από αυτήν την αρχέγονη φύση, η οποία αποδεικνύεται πιο δυνατή από την ανέτοιμη και ανεκπαίδευτη συνειδητή προσωπικότητα.
Αυτό άραγε δε συμφωνεί και με τις θεωρίες των σύγχρονων ψυχολόγων, που υποστηρίζουν πως μία ξαφνική και μη ελεγχόμενη αποκάλυψη του ασυνείδητου μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στα πρόθυρα της σχιζοφρένειας, δηλαδή στο θάνατο του συνειδητού εγώ;
Από την άλλη πλευρά ο Θησέας είναι ένας μεγάλος ήρωας, ένας γενναίος πολεμιστής, σύμβολο του εκπαιδευμένου συνειδητού εαυτού, ο οποίος αισθάνεται αρκετά δυνατός για να αντιμετωπίσει το θηρίο -δηλαδή τα πρωτόγονα ένστικτα. Επιθυμεί να απαλλάξει από τη θυσία τους επτά νέους και νέες που παριστάνουν τα επτά κέντρα δύναμης και ισορροπίας του ανθρώπου. Με τους 7 νέους και τις 7 νέες απεικονίζεται η παθητική και η ενεργητική όψη των ανθρώπινων κέντρων δύναμης. Λειτουργώντας με την παθητική τους όψη είναι εστίες επαφής με τις ενέργειες των εσωτερικών κόσμων. Λειτουργώντας με την ενεργητική τους όψη εκπέμπουν αυτή την ενέργεια στον εξωτερικό κόσμο.
Σε αυτή του την προσπάθεια ο Θησέας βοηθιέται σημαντικά από την Αριάδνη. Η Αριάδνη είναι κόρη του Μίνωα και της Πασιφάης και επομένως ετεροθαλής αδερφή του Μινώταυρου. Ενώ, όμως, το θηρίο δεν είναι παρά η κατώτατη φύση του ατόμου, η Αριάδνη συμβολίζει την ψυχή του, η οποία ασφαλώς έχει έμμεση έστω συγγένεια με την πιο παχυλή ύλη. Χάρη στον έρωτα, λοιπόν, της Αριάδνης-Ψυχής ο Θησέας-Ανώτερος Εαυτός αποκτά το μίτο. Είναι ένα νήμα που η μια του άκρη προσδένεται στην είσοδο του λαβύρινθου και το οποίο ξετυλίγεται όσο ο Θησέας διεισδύει όλο και βαθύτερα μέσα στον εαυτό του. Όπως είπαμε, ο Ανώτερος Εαυτός, έτοιμος για τη μεγάλη μάχη, καταφέρνει να υποτάξει και να σκοτώσει το κατώτερο ένστικτο, απελευθερώνοντας για πάντα τα 7 κέντρα του από τα πρωτόγονα δεσμά της υλικής ύπαρξης. Ας μην ξεχνάμε, όμως, ότι ο Θησέας είναι απόγονος βασιλική ς οικογένειας και προέρχεται από ένα τόπο με εγκαθιδρυμένη ηλιακή λατρεία, ενώ ο Μίνωας είναι αντιπρόσωπος της Κρητικής σεληνιακής λατρείας. Έτσι ο Θησέας, σαν ηλιακός ήρωας, στέλνεται με αποστολή την κατάργηση του φόρου υποτέλειας. Αυτός ο φόρος υποτέλειας είναι τα δεσμά της προσωπικότητας, τα οποία περιορίζουν των Ανώτερο Εαυτό. Χάρη στο νήμα που τον συνδέει αδιάσπαστα με την ψυχή του, ο δρόμος προς την έξοδο είναι ανοιχτός. Βγαίνει νικητής και φεύγει από την Κνωσό με την Αριάδνη και τους νέους για την πατρίδα του.
Την εσωτερική αναπαράσταση αυτής της διαδικασίας επαναλάμβαναν οι αρχαίοι Έλληνες στα πιο ιερά μυητικά τους μυστήρια, οδηγώντας το νεόφυτο βήμα-βήμα στην εξερεύνηση του άγνωστου κατώτερου εαυτού, στην νίκη του επί αυτού και στον τελικό θρίαμβο της ένωσης ψυχής και εκπαιδευμένου εγώ. Επομένως, ο λαβύρινθος αποτελούσε ένα είδος δοκιμασίας του νεόφυτου για να περάσει στην κατάσταση του μυημένου, άποψη που υποστηρίζεται και από το Μιρσέα Ελιάντε.
Η Σημασία των Συμβόλων και των Αρχετύπων
Πριν επιχειρήσουμε να ψηλαφίσουμε την πιο μαγευτική περιοχή των συμβόλων, θα ήταν καλό να διακρίνουμε τη λεπτή διαφορά των εννοιών συμβόλου-αλληγορίας.
Κατά τον Γκαστόν Μπάτσελορ η αλληγορία δεν είναι παρά μία νεκρή εικόνα, μία σύλληψη που έχει γίνει υπερβολική. Για το Γιουνγκ είναι ένα μετριασμένο είδος συμβόλου, που έχει περιοριστεί στο ρόλο της υπόδειξης, δείχνοντας μόνο μία από τις πολλές δυναμικές σημασίες του. Έτσι, η αλληγορία φαίνεται να λειτουργεί σαν μηχανισμός του συμβόλου, με τον οποίο τα κύρια χαρακτηριστικά του τελευταίου έχουν αποδυναμωθεί και μετατραπεί σε ένα απλό κρυπτογράφημα. Αυτό το κρυπτογράφημα μπορεί να φαίνεται σαν να είναι ακόμη ζωντανό κάτω από μία παραδοσιακή και συμβολική επένδυση. Ενώ η ουσιαστική λειτουργία του συμβόλου είναι να εξερευνήσει το άγνωστο και -παράδοξα- να επικοινωνήσει με εκείνο που δε διατυπώνεται λεκτικά.
Ο Πολ Ντιέλ αναφέρει ένα έντονο παράδειγμα στην προσπάθειά του να διακρίνει τις διαφορές αλληγορίας και συμβόλου: «Ο Δίας εξακοντίζει ένα κεραυνό. Αυτό από μετεωρολογική σκοπιά δεν είναι παρά μία απλή αλληγορία, η οποία μετατρέπεται σε σύμβολο όταν η πράξη αποκτήσει μία ψυχολογική σημασία, όπου ο Δίας γίνεται το σύμβολο του πνεύματος και ο κεραυνός συμβολίζει την ξαφνική εμφάνιση μιας φωτισμένης σκέψης (διαίσθησης) η οποία υποτίθεται πως έρχεται κατευθείαν από το θεό».
Τα στοιχεία της αλληγορίας είναι σύμβολα που δεν μπορούν να διακριθούν απόλυτα από τα αληθινά σύμβολα. Μόνο η λειτουργία τους φαίνεται τροποποιημένη και αντεστραμμένη, γιατί, αντί να υποδηλώνουν μεταφυσικές και πνευματικές αρχές -αντί να έχουν ένα συγκινησιακό περιεχόμενο- δεν είναι παρά τεχνητά δημιουργήματα που καθορίζουν φυσικές πραγματικότητες και τίποτε παραπάνω. Μόνο υπό ορισμένες προϋποθέσεις τα περιεχόμενα της αλληγορίας μπορούν να ξαναγυρίσουν στη συμβολική τους κατάσταση και αυτό μόνο αν το ασυνείδητο αρπαχθεί από αυτά παραβλέποντας ένα μέρος από την παραστατική τους λεπτομέρεια. Η αλληγορία έχει χρησιμοποιηθεί πλατιά στον κόσμο της τέχνης (στο θέατρο, τη μουσική, τη ζωγραφική κ.λπ.) είτε ασυνείδητα από τους δημιουργούς της είτε συνειδητά, αναμειγμένη με τους εκφραστικούς και συμβολικούς παράγοντες και τις γενικές καλλιτεχνικές τάσεις.
Μία άλλη διαδικασία της συμβολιστικής σκέψης είναι και η παραβολή, την οποία συναντάμε έντονα στους κόλπους της Χριστιανικής διδασκαλίας. Παρουσιάζει μια σχέση με την αλληγορία, σαν μια προσπάθεια λογικής επεξήγησης εσωτερικών καταστάσεων. Όμως, δεν κινείται στο ψυχρό λογικό κλίμα της αλληγορίας και οι παραστατικές λεπτομέρειες είναι στο σύνολό τους λειτουργικές, χωρίς να χρειάζεται στη συμβολική επεξήγηση να αποφύγουμε καμιά από αυτές. Σε όποιο κομμάτι της παραβολής και αν εμβαθύνουμε, θα συναντήσουμε τη λειτουργία ενός εσωτερικού νόμου. Η σημασία της παραβολής φαίνεται στα λόγια του Χριστού, όταν έλεγε στους μαθητές του: «Σε σας δίνεται απευθείας η γνώση των μυστήριων του Βασίλειου του Θεού, στους άλλους δίνεται με παραβολές». Έτσι, λοιπόν, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε την αξία της, όχι απλά σαν τρόπο συμβολιστικής σκέψης, αλλά σαν μέσο διαπαιδαγώγησης της πλατιάς ανεκπαίδευτης μάζας εκείνης της εποχής.
Μέσα στο απέραντο φάσμα των συμβόλων με τα οποία ερχόμαστε καθημερινά σε επαφή, υπάρχει μία ιδιαίτερη, σχετικά μικρή, αλλά απόλυτα σημαντική κατηγορία που παίζει καθοριστικό ρόλο στην εσωτερική ζωή της ανθρωπότητας. Πρόκειται για τα αρχέτυπα.
Ο Πλάτωνας ονόμαζε αρχέτυπο το πρότυπο ιδεώδες των πραγμάτων και, από φιλοσοφική άποψη, ίσως να είναι ο πιο ακριβής ορισμός που διατυπώθηκε μέχρι σήμερα. Ο ψυχολόγος και ερευνητής Καρλ Γιουνγκ, ύστερα από μακρά παρατήρηση και έρευνα της ανθρώπινης συμπεριφοράς μέσα από την εξελικτική της πορεία στους αιώνες, καθιέρωσε τον όρο αρχέτυπο στη σύγχρονη δυτική κοινωνία, για να ονομάσει εκείνες τις σπερματικές ιδέες που υπάρχουν μέσα στο θείο Νου και οι οποίες στην αρχέτυπη φύση τους δεν είναι άμεσα αισθητές από την ανθρώπινη συνείδηση, αλλά μόνο σαν πρότυπα σχέσης που η ανθρωπότητα ντύνει με κατάλληλες εικόνες. Ουσιαστικά οι ορισμοί του φιλόσοφου και ψυχολόγου ελάχιστα διαφέρουν μεταξύ τους, έστω και αν διατυπώθηκαν κάτω από διαφορετικές συνθήκες και ερεθίσματα και με απόσταση χιλιετηρίδων ο ένας από τον άλλο. Η σημασία των αρχέτυπων γίνεται μόνο μερικά αντιληπτή, η βαθύτερη έννοιά τους μένει ένα μυστικό που υπάρχει πολύ πριν από τον ίδιο τον άνθρωπο και το οποίο εκτείνεται πολύ πέρα από αυτόν. Ακόμη και ο κατεξοχήν υλιστής Φρόιντ αναγνώριζε την αξία τους ονομάζοντάς τα «αρχαία κατάλοιπα». Τις ψυχικές αυτές μορφές δεν μπορεί να τις εξηγήσει καμία εμπειρία της ζωής του ατόμου. Φαίνεται να είναι έμφυτες, αρχέγονες και αποτελούν κληρονομιά του ανθρώπινου πνεύματος. Στην πραγματικότητα, είναι το κατακάθισμα των εμπειριών της ανθρωπότητας που επαναλαμβάνεται διαρκώς επί αιώνες. Καθώς αυτές οι συλλήψεις, που αποτελούν τη βάση των κυριότερων ανθρώπινων πίστεων, είναι αδύνατο να αποκαλυφθούν από τη συνείδηση σε όλο το βάθος, αναδύονται σε αυτήν μόνο με έμμεση ή συμβολική μορφή. Στο σύνολό τους αποτελούν το συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας, το οποίο εκδηλώνεται στο συνειδητό κόσμο με τη μορφή συμβολικών σκέψεων, πράξεων ή εικόνων που παρουσιάζονται σε όλους σχεδόν τους χώρους της ανθρώπινης δραστηριότητας.
Στα περισσότερα άτομα τα αρχέτυπα αναδύονται στη συνείδηση όταν αυτή είναι ιδιαίτερα χαλαρωμένη και επιτρέπει στο ασυνείδητο να εμφανίσει τα περιεχόμενά του, γιαυτό συχνά τα όνειρα περιέχουν αρκετές αρχετυπικές εικόνες. Το άτομο συνήθως εντυπωσιάζεται από αυτές όταν διατηρούνται στη συνειδητή μνήμη του, αλλά σπάνια μπορεί να δώσει κάποια λογική εξήγηση για την παρουσία τους.
Μερικά από τα πιο γνωστά αρχέτυπα, όπως η Μεγάλη Μητέρα, ο Πατέρας των Πάντων, ο Γέρο-Σοφός, ο Κοσμικός 'Aνθρωπος, ο Ιερός Γάμος, συχνά έχουν απεικονιστεί σε παραστάσεις ναών σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, καθώς και σε ζωγραφικούς πίνακες, ύστερα από μια παράξενη ονειρική εμπειρία του δημιουργού τους. Το να προσπαθήσει έστω κανείς να ερμηνεύσει τα περιεχόμενα αυτών των συμβόλων θα ήταν πολύ φιλόδοξη και μάταιη απόπειρα. Η κατανόηση μορφών σαν αυτές που αναφέρθηκαν, εκτείνεται πολύ πέρα από την ανθρώπινη λογική αντίληψη και μπορεί να τις προσεγγίσει κανείς μόνο από το επίπεδο της ψυχικής του λειτουργίας.
Όσο ο άνθρωπος βαδίζει δυναμικά προς την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του, θα του αποκαλύπτονται ολοένα και υψηλότερες βαθμίδες τούτων των μορφών. Λέγεται πως για να έρθει κανείς σε επαφή με τις ιδέες που κρύβονται πίσω από αυτές, πρέπει να ξεκινήσει την αναζήτηση της εσωτερικής του ύπαρξης, δηλαδή, να επιδιώξει την εξερεύνηση του ασυνείδητού του. Μέσω αυτής θα ανακαλύψει τον αληθινό του εαυτό και θα ολοκληρωθεί σαν άνθρωπος, αφού πρώτα αντιμετωπίσει τα περιεχόμενά του και κατορθώσει να εξοικειωθεί και να συμφιλιωθεί μαζί τους.
Στον εσωτερισμό τα περιεχόμενα της απόκρυφης ύπαρξης έχουν, μέσα στους αιώνες, εμφανιστεί με τη μορφή ορισμένων αρχέτυπων συμβόλων. Έτσι, το πρώτο που πρόκειται να αντιμετωπίσει ο αναζητητής μόλις βυθιστεί στον εσωτερικό του κόσμο, είναι η ονομαζόμενη Σκιά που απεικονίζει το σύνολο των εμπειριών, ιδιαίτερα των αρνητικών που είχε ο άνθρωπος κατά τη διάρκεια της ζωής του. Συχνά η συνάντηση με τη Σκιά, η οποία δεν είναι παρά ο εαυτός μας, είναι ιδιαίτερα δυσάρεστη, αν το άτομο δεν είναι έτοιμο να δει την εικόνα του όπως πραγματικά είναι στον εσωτερικό καθρέφτη. Ύστερα από όσα είπαμε προηγούμενα για το λαβύρινθο, δε θα φανεί παράξενο αν ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου απεικονίζεται, με αυτό το δαιδαλώδες σύμβολο.
Μέσα σε αυτόν το λαβύρινθο, μετά τη Σκιά του, το άτομο πρόκειται να συναντήσει -ο άντρας το θηλυκό του ανάλογο και η γυναίκα το αρσενικό της- τον άνιμους ή την άνιμα. Κανείς δεν μπορεί να φτάσει στην ολοκλήρωση του εαυτού του, αν δεν ενωθούν μέσα του η αρσενική και η θηλυκή αρχή. 'Aλλωστε αυτή την αλήθεια δεν υπονοεί και το κινεζικό σύμβολο Γιν-Γιανγκ; Όταν έχει τελεστεί ο Ιερός Γάμος, δηλαδή η ένωση των αντίθετων στοιχείων μέσα στο άτομο, αυτό είναι πλέον έτοιμο να περάσει στο στάδιο της ένωσης με το σύνολο της εσωτερικής του ύπαρξης. Το αρχέτυπο που δίνεται εδώ έχει πάντα κυκλικό σχήμα -ο κύκλος στα περισσότερα έθνη και θρησκευτικά συστήματα είναι σύμβολο της ψυχής. Ο Πλάτωνας περιγράφει την ψυχή σαν μία σφαίρα. Παντού σε όλο τον κόσμο οι Μαντάλα είναι σύμβολα της πνευματικής επίτευξης. Στις χριστιανικές εκκλησίες συναντάμε πλήθος από οκταπέταλους ρόδακες και μαντάλα με το Χριστό περιστοιχισμένο από τα 4 Ιερά Δημιουργήματα. Μαντάλα του Ζωδιακού, από όλες τις εποχές της ιστορίας του ανθρώπινου γένους σώζονται μέχρι σήμερα, καθώς και κυκλικά σύμβολα από την Κίνα, τους Αζτέκους ή τη Xριστιανική παράδοση, που απεικονίζουν τον κοσμικό χρόνο, τη δημιουργία, τη γέννηση, τον κόσμο στην ολότητά του. Ο κύκλος που δεν έχει αρχή και τέλος είναι το αρχέτυπο σύμβολο του ολοκληρωμένου ανθρώπου στο δισδιάστατo χώρο, τόσο μικροκοσμικά όσο και μακροκοσμικά, ενώ στο χώρο των τριών διαστάσεων μετατρέπεται στη Σφαίρα της Ζωής. Στο χώρο των τεσσάρων διαστάσεων δεν είναι παρά το ατομικό ή συλλογικό πνεύμα που εξελίσσεται αέναα.
Αντίθετα προς το σύμβολο κύκλο-πνεύμα, που είναι αρχέτυπο της πνευματικής ύπαρξης, βρίσκεται η μορφή του τετράγωνου που συμβολίζει τη γήινη ύλη του σώματος και της πραγματικότητας. Τέσσερα είναι τα σημεία του ορίζοντα, τέσσερα τα στοιχεία της ύλης, τέσσερα είναι τα Ιερά Δημιουργήματα στη Xριστιανική πίστη, που απεικονίζονται από τον 'Aνθρωπο, το Λιοντάρι, τον Αετό και τον Ταύρο, σύμβολα αντίστoιχα των Eυαγγελιστών Ματθαίου, Μάρκου, Ιωάννη και Λουκά. Τέσσερις ήταν οι γιοι του Αιγυπτιακού θεού Ώρου, που διοικούσαν τα τέταρτα της γης. Μήπως η τόσο κοινή φράση που χρησιμοποιούμε, «η τετράγωνη λογική», δεν είναι μια αλληγορία αυτής ακριβώς της αρχετυπικής ιδέας;
Πραγματικά, αν αντιμετωπιστoύν με τη δέουσα σοβαρότητα και προσοχή, τα αρχέτυπα είναι εκείνα τα παγκόσμια σύμβολα που έχουν τη μέγιστη σταθερότητα και ικανότητα. Είναι εκείνα που δίνουν στoν άνθρωπο τις μεγαλύτερες δυνατότητες για ψυχική εξέλιξη, στοχεύοντας από το κατώτερο στo ανώτερο. Γυρίστε, κοιτάξτε και θαυμάστε τα σύμβολα που αποτελούν μέρος της ζωής και της ύπαρξής μας. Απλώστε το βλέμμα σε όλους τους τομείς της ζωής, απλώστε το πνεύμα σε όλα τα πνευματικά δημιουργήματα της ανθρωπότητας και δείτε, δείτε τα σύμβολα που βρίσκονται εκεί και διεισδύστε σε αυτά, θαυμάστε αυτό που κρύβεται πίσω από τα σύμβολα και είναι η ίδια η ουσία της ζωής. Έργα τέχνης που έγιναν σε στιγμές έμπνευσης, μουσικά κομμάτια που συντέθηκαν σε στιγμές ενατένισης, ποιήματα και πεζογραφήματα, λογοτεχνικά έργα που βγήκαν από τα χέρια ανθρώπων που βρίσκονταν σε έκσταση, ανθρώπων που πιστεύουν ακόμη στα όνειρα.
Γυρίστε και κοιτάξτε τα όνειρά σας, κοιτάξτε αυτά που ο εσωτερικός σας εαυτός προσπαθεί να σας δείξει, καταγράψτε και θαυμάστε, σύμβολα, σύμβολα κάθε είδους και μορφής, κρύβουν κάποιο μήνυμα που πρόκειται να σας μεταδοθεί. Κάνετε μια κίνηση θέλησης και πάρτε αυτό το μήνυμα, αξίζει τον κόπο.
Τα σύμβολα δεν πρόκειται ασφαλώς να επιφέρουν την πνευματική πραγμάτωση για λογαριασμό μας. Δεν είναι παρά σχήματα, απλά εργαλεία που θα μας βοηθήσουν στο δρόμο μας για την αναζήτηση της αλήθειας. Είναι τα δεκανίκια που θα μας στηρίξουν. Μην τα περιφρονήσουμε. Δεν είναι, όμως, ικανά από μόνα τους να ανοίξουν διάπλατα την πόρτα για το άδυτο των αδύτων.
Τα σύμβολα είναι τα κλειδιά, αλλά εμείς είμαστε εκείνοι που, θα πρέπει να γυρίσουμε το κλειδί στην κλειδαριά. Χωρίς τη δημιουργική δύναμη, τη θέληση και την έφεση του ίδιου μας του εαυτού για το έργο, -για το μεγάλο εκείνο έργο που δεν είναι παρά η ταύτιση με τον Ανώτερο Εαυτό- τα σύμβολα δεν παίζουν κανένα ουσιαστικό ρόλο. Γιατί -ας μην ξεχνάμε- πρόκειται για γνωστά αντικείμενα, ζώα ή φυτά και γενικά στοιχεία του περιβάλλοντός μας, τα οποία χρησιμεύουν για να μας μεταφέρουν, μέσα από ορισμένους συνδυασμούς, μια λάμψη από την ανώτερη εκείνη πραγματικότητα που κρύβεται πίσω τους. Χωρίς την ανθρώπινη δύναμη τα σύμβολα είναι νεκρά.
Από την άλλη πλευρά, αν θεληματικά αγνοούνται τα μηνύματα που κρύβονται πίσω από τα σύμβολα και αντικρίζονται επίμονα σαν απλά, καθημερινά υλικά στοιχεία, τότε ο άνθρωπος είναι νεκρός, απογυμνωμένος εντελώς από την υποκειμενική εκείνη ομορφιά που συντηρεί και αυξάνει τη ζωή. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, αποστερημένος από τον πνευματικό σπινθήρα, περιορίζεται καθαρά μέσα στο υλικό περιβάλλον του, το οποίο ξεκομμένο από το Δημιουργό του θα τον οδηγήσει σε αδιέξοδο.
Ο μαγικός κόσμος των συμβόλων είναι εδώ, γύρω μας, μέσα μας, διαθέσιμος πάντα για να τον ανακαλύψουμε. Και ίσως, σε κάποια επέκταση, πίσω από αυτό τον κόσμο να ανακαλύψουμε τις αιώνιες αλήθειες, εκείνες που μας συντροφεύουν και μας εξελίσσουν, που συντροφεύουν και εξελίσσουν το σύμπαν, που αναπτύσσουν τη ζωή, την κίνηση και τη δημιουργία, τόσο στο μακρόκοσμο όσο και στο μικρόκοσμο.
by Ilian Rig.http://tektonikadromena.blogspot.gr